ခ်င္းသမိုင္း

ခ်င္းဟူေသာ အမည္နာမ : ခ်င္းဟူေသာ အမည္နာမကို အစဦးကတည္းက ခ်င္းတို႕ကိုယ္တိုင္ႏွင့္ အနီးပတ္၀န္းက်င္ရိွ ကခ်င္လူ မ်ဳိး၊ ရွမ္းလူမ်ဳိး၊ ဗမာလူမ်ဳိးမ်ားက ေခၚဆိုခဲ့ျခင္းျဖစ္သည္။
ခ်င္းလူမ်ဳိးတို႕၏ ခ်င္းလူမ်ဳိးဆိုင္ရာ ႏႈတ္ရာဇ၀င္တြင္ ခ်င္းႏွင့္ ကခ်င္သည္ ေမြးခ်င္းညီအကိုမ်ားျဖစ္ၾကျပီး တရုတ္ျပည္မွ တဆင့္ ဟူေကာင္းေတာင္ၾကားမွသည္ ဗမာျပည္ထဲသို႕၀င္ေရာက္လာခဲ့စဥ္က ညီျဖစ္ သူ ကခ်င္သည္ အေလးသြားေန ခိုက္ အကိုျဖစ္သူ ခ်င္း သည္ ညီကို မေစာင့္ပဲ ဆက္လက္ခရီးႏွင္ၿပီး လမ္းခရီးတြင္ ေတာငွက္ေပ်ာပင္ကို ခုတ္ျဖတ္ ခဲ့သည္။
ညီျဖစ္သူ က အကုိ ျဖတ္ခဲ့ေသာ ငွက္ေပ်ာအူတိုင္ အေတာ္အတန္ ထြက္လာသည္ကို ၾကည့္ျပီး အကို႕ကို မီွနိုင္ ေတာ့မွာ မဟုတ္ဟု ဆိုျပီး ကခ်င္ျပည္တြင္ ေနရစ္သြားခဲ့သည္။ အကိုျဖစ္သူ၏ ေျခရာ ကိုၾကည့္ျပီး Khang (ေျခရာ)ဟု ေခၚဆိုခဲ့သည္။ ကခ်င္တို႕သည္ အိမ္ေဆာက္လွ်င္ အိမ္ေရွ႕ခန္းတြင္ အခန္းတခုသီးသန္႕ ဖဲြ႕စည္း ခဲ့ၾက သည္။ အဓိပၸါယ္မွာ အကိုျဖစ္သူ ျပန္လာလွ်င္ ေနထိုင္ရန္အတြက္ျဖစ္သည္။ စာေရးဆရာ (G.H luce)က ဗမာႏွင့္ သက္၊ ရွမ္းစသည္တို႕ စစ္ျဖစ္စဥ္ ခ်င္းလူမ်ဳိးမ်ားနွင့္ မိတ္ဖဲြ႕ ဆက္ဆံဘြယ္ရိွခဲ့ၾကသည္။ ထို႕ေၾကာင့္ ခ်င္းဆို သည္မွာ က်ေနာ္ တို႕ဗမာႏွင့္ အခ်င္းခ်င္း၊ သူငယ္ ခ်င္းျဖစ္သည္ဟု ဆိုရာမွ ခ်င္းျဖစ္ လာသည္ဟု ဆိုသည္။
၁၅၅၄ ခုနွစ္၊ မဏိပူရ္ မွတ္တမ္းတြင္ ခ်င္းတို႕ကို ကူကီးဟုေရးသားထားသည္ကို ေတြ႕ရသည္။ Carry & Tuck ၏ မွတ္တမ္းအရ ခ်င္းအမည္နာမသည္ တရုတ္ဘာ သာစာကား “လူ”ဟု အဓိပၸါယ္ရသည့္ Jim or Jen ကို ဗမာလူမ်ဳိးမ်ား က“ခ်င္း”ဟု အသံထြက္ ေခၚဆိုျခင္း ျဖစ္သည္။ ခ်င္းတြင္းျမစ္သည္ ခ်င္းတို႕ ေနထိုင္ ရာေဒသ ျဖစ္သည့္အတြက္ ခ်င္းတြင္းဟု ေခၚဆိုခဲ့ျခင္းျဖစ္ သည္။ ၁၁ ရာစုမတိုင္မီွ ဗမာ့ ေက်ာက္စာ မ်ားတြင္ ခ်င္းအမည္ နာမကို ရွင္းလင္းစြာ အသံုးျပဳခဲ့ သည့္ အေထာက္ အထားခိုင္မာစြာ ေတြ႕ရိွႏုိင္သည္။

၁၈၉၆ ခုႏွစ္ ျဗိတိသွ်က သိမ္းပိုက္အုပ္ခ်ဳပ္ျခင္းမျပဳမီွ Chin-Kuki Lingustic People ဘာသာစကား ေလ့လာေသာ သုေသသီမ်ားက ခ်င္း Chin သတ္ပံုအေျပာင္းအလဲကို Khyeng, Khang, Khlang, Khyang, Khyan, Kiayn, Chiang, Chi’en, Chien ဟူ၍ ဆုုိၾကသည္။ ေအဒီ ၁၇၈၃-၁၇၉၆ အတြင္း ဗမာျပည္တြင္ ကာသိုလိပ္ မစ္ရွင္အျဖစ္ ေရာက္ရိွလာေသာFather Sangermomo က ခ်င္းကို Chien အျဖစ္ေပါင္းျပီး Chin Hill ကို Chien Mountain ဟု မွတ္တမ္းတင္ထားသည္ကို ေတြ႕ရသည္။ ၁၈၂၆ ခုႏွစ္တြင္ ရိွတ္စပီးယားကမူ ခ်င္းကို Kiayn ဟူ၍၎၊ ၁၈၂၄-၁၈၂၆ ခုႏွစ္ပထမအဂၤလိပ္ျမန္မာစစ္အတြင္း Histroy of Burma ျပဳစု သည့္ စာေရးဆရာ Phayer က ခ်င္းတြင္းကို Khyendweng ဟူ၍၎၊ ၁၈၉၁ တြင္ Major Hughes က ၎၏စစ္ေရးအစီရင္ခံစာတြင္ Chin ဟူေသာ စကားလံုးကို ပထမဆံုးအသံုးျုပခဲ့ သည္။ ထို႕ေနာက္ A.G.E New Land ကလည္း ၎၏စာ အုပ္တြင္ “ခ်င္း”ဟူ၍ ေရးသားခဲ့သည္။ ေဒါက္တာ လ်န္မႈန္းဆာ ေခါင္းသည္ ခ်င္းတို႕ ခ်င္းျပည္ကို အေျခခ်ေနထိုင္ၾကရာတြင္ က်င္ေႏြး(Ciim Nuai)ေဒသတြင္ ေန ထိုင္ၾကသူ မ်ားကို ဇိုမီးခ်င္း၊ Locom ေဒသတြင္ ေန ထိုင္ၾကသူမ်ားကို Lusei၊ Lailun ေဒသတြင္ ေန ထိုင္ၾကသူမ်ားကို Lai မ်ဳိးႏြယ္မ်ား ျဖစ္လာၾက သည္ ဟုေရးသားခဲ့သည္။ လက္ရိွ ခ်င္းလူမ်ဳိး မ်ားအတြင္ ဇိုမီး၊ လိုင္မီး၊ အရိႈ၊ ခ်ဳိး၊ ဇို စ သည့္ အမည္ နာမမ်ား မေပၚေသးမီ ခ်င္း အမည္သည္ အမ်ဳိးသား အမည္ျဖင့္ ရပ္တည္ျပီးျဖစ္ေၾကာင္း Religion and Politics among the Chin People စာအုပ္တြင္ အခိုင္အမာ ေရးသားခဲ့သည္။
ကုလသမဂၢ၏ ဆံုးျဖတ္ခ်က္ျဖစ္သည့္ DPI/1316-03025 November 1992-9M အရ ခ်င္းလူမ်ဳိးသည္ ျမန္မာနိုင္ငံ၊ အိနၵိယနိုင္ငံနွင့္ ဘဂၤလားေဒရွ့္နိုင္ငံမ်ားတြင္ ျပန္႕ႏွံ႕ေနထိုင္ၾကျပီး ကမၻာ့လူမို်းမ်ား အလယ္တြင္ လူမ်ဳိးတမ်ဳိးအျဖစ္ အသိအမွတ္ျပဳ ရပ္တည္နိုင္ခဲ့ျပီးျဖစ္သည္။ ထို့အျပင္ ၂၀၀၁ ခုနွစ္ Unrepresented Nations and People Organization (UNPO) တြင္လည္းအဖဲြ႕၀င္ ျဖစ္လာခဲ့သည္၊၊
သုုုုိ႕ ျဖစ္ပါ၍ယေန႕ ဇိုမီး၊ လိုင္မီး၊ ကူကီး၊ ထာဒို၊ ေခါင္ဆိုင္၊ ခ်ဳိး၊ အရိႈ၊ ခူမီး၊ မတူ၊ မရာ စသည္ျဖင့္ေခၚ ေ၀ၚၾက ေသာ မ်ဳိးႏြယ္စုမ်ား ၏ပင္ရင္း အမည္ သည္ “ခ်င္း” ပင္ ျဖစ္သည္။ ယခုအခါ ေဒသတြင္း ၌ သာမက အျပည္ျပည္္ ဆိုင္ရာ လူ႕အသိုင္းအ၀ိုင္း၌ အမ်ဳိးသား အမည္ နာမတခု တည္းအျဖစ္ ရပ္တည္ေနေသာ “ခ်င္း”ဟူ ေသာ အမည္နာမ သည္ ပို၍လူသိမ်ား လာျပီျဖစ္ သည္။

ခ်င္းတို႕မူရင္းေဒသ၊
ခ်င္းတို႕ စတင္ေပါက္ဖြားရာ မူရင္းေဒသနွင့္ စပ္လ်ဥ္း၍ အယူအဆ အမ်ဳိးမ်ဳိးရိွခဲ့သည္။ တခ်ဳိ႕က ခ်င္လံုမွ စတင္ ေပါက္ဖြားဆင္း သက္လာခဲ့သည္ ဟူ၍၎၊ တခ်ဳိ႕က တရုတ္ျပည္ ခ်င္မင္းဆက္မွ ဆင္းသက္လာသည္ဟူ၍ ၎ ယူဆခဲ့ၾကသည္။ သို့ေသာ္လည္း သမိုင္းပါေမာကၡ လုစ္ Groden Luce ေဒါက္တာသန္းထြန္း တို႕ကမူ အေရွ့ေတာင္အာရွသားတို့သည္ တိဗက္ျမန္မာအုပ္စုမွ ဆင္းသက္လာၾကျပီး တိဗက္ျမန္မာတို့မွာ တရုတ္ျပည္ရိွ ခီ်ယန္ Chi-an အႏြယ္၀င္ျဖစ္သည္ဟု ဆိုၾကသည္။ ခ်င္းတို့မွာ တိဗက္ ျမန္မာအႏြယ္ျဖစ္ေသာေၾကာင့္ ခ်င္းတို႕ မူရင္းေဒသမွာ ခီ်ယန္တို႕ ေနထိုင္ရာ တရုတ္ျပည္ ကန္စု Kansu ေဒသျဖစ္ခဲ့ သည္။ ဘီစီ (၂၀၀၀)ခန့္တြင္ တရုတ္ တို႕က မၾကာခဏ၀င္ေရာက္ က်ဴးေက်ာ္ တိုက္ခိုက္သျဖင့္ ေတာင္ဖက္သို႕ တျဖည္းျဖည္း ေရြ႕ေျပာင္း လာခဲ့ ၾကသည္။ တခ်ဳိ႕သည္ တိဗက္မွာ ေနထိုင္ၾကျပီး တခ်ဳိ႕မွာ ေရႊလီ ျမစ္၊ သံလြင္ျမစ္၊ ယူနန္ျပည္နယ္ မ်ားမွာ၎၊ တခ်ဳိ႕မွာဟူး ေကာင္း ေတာင္ၾကားမွ ျမန္မာျပည္သို့ ဆင္းသက္လာၾက သည္ဟု ဆိုၾကသည္။

ခ်င္းလူမ်ဳိးမ်ားသည္ မြန္ဂိုလိြဳက္အႏြယ္၀င္မ်ား ျဖစ္ၾက ေၾကာင္းကို ေရွးေဟာင္းပစၥည္း အေမြအ နွစ္ရွာ ေဖြ ၾကသူမ်ားနွင့္ သမိုင္းသုေတသီမ်ား အဆိုအရ တင္ျပမည္ဆိုပါက စီလူ၀ီစ္ (Luwis)ေရး သားေသာ“The tribes of Burma” Burma research Journal No(4) စာအုပ္တြင္ ခ်င္းလူမို်းမ်ားသည္ မြန္ဂိုလိြဳက္အႏြယ္၀င္ မ်ားျဖစ္ေၾကာင္း C.A Soppitt ေရးသားေသာ A short History of Kuki-Lusha စာအုပ္၊ Lt.col.J.Shakespear ေရးသားေသာ The lushai-Kuki Clan. Carry & H.N Tuck ေရးသားေသာ The Chin Hill ႏွင့္ F.K.Leman ေရးသားေသာ The strucrute of Chin society စာအုပ္မ်ားတြင္ ခ်င္းလူမ်ဳိးမ်ားသည တရုတ္ျပည္မွ ဆင္းသက္ လာၾကၿပီး တိဗက္ျမန္မာ အႏြယ္ဝင္မ်ားျဖစ္ ေၾကာင္း ထို႕ျပင္ ခ်င္းအမ်ဳိးသား ထဲမွလည္း Pu sing Khaw Khai ေရးသားေသာ “The Chin Their Name and Tradition စာအုပ္၊ (Central-CLCC Annual Magazine) စာအုပ္မွ ပါေမာကၡေဒါက္တာ ေအးေအးငြန္ ေရးသားေသာ ခ်င္းတို႕၏ မႈလဇာတိ ႏွင့္ မႈရင္းေဒသေဆာင္းပါး၊ Dr. Vum Son ေရးသားေသာ Zo History စာအုပ္ ႏွင့္ အျခားခ်င္းအမ်ဳိးသားေတာ္ေတာ္မ်ားမ်ားမွလည္း ခ်င္းလူမ်ဳိးတို႕သည္ တရုတ္ျပည္တိဗက္ေဒသမွ ဆင္းသက္လာၾကၿပီး မြန္ဂိုလိြဳက္ အႏြယ္ဝင္မ်ားျဖစ္ေၾကာင္း တညီတညြတ္တည္း လက္ခံၾကသည္။
ျဗိတိသွ်စြယ္စံုက်မ္းေဖာ္ျပခ်က္အရ တရုတ္ျပည္မွ ဆင္းသက္လာၾကသူမ်ားသည္ အုပ္စုေလးစုခဲြရာ အာလ္တိုက္ (Altaic) ေအာ္óတိ-အာရွတစ္ (Austro-Asiatic)၊ အင္-ယူရိုပီယန္ (Indo-Europe) နွင့္ ဆိုင္နို တိဗက္တန္ (Sino-Tibetan)မ်ားျဖစ္ၾကသည္။ ဆိုင္နိုတိဗက္တန္ အုပ္စုတြင္း၌ ဟန္-ခ်ဳိင္းနစ္ (Han-Chinese)၊ ဟီြ-ခ်ဳိင္းနစ္ (Hui-Chinese)၊ မယို-ရန္ (Miao-Yan)၊ ထိုင္း (Tai)၊ တိဗက္-ျမန္မာ (Tibet-Burma) ဟူ၍ ျပန္လည္ စိတ္ျဖာဆင္းသက္လာ ၾကသည္။ ျမန္မာ့သမိုင္းအဆုိအရ Tibeto-Burma အုပ္စု တြင္ ရခိုင္၊ ဗမာ၊ ခ်င္း၊ ကခ်င္၊ လားဟူ၊ လီဆူး၊ လိုလို မိုဆို၊ နာဂတို႕ပါ၀င္ၾကသည္။ ၁၉၅၅ ခုနွစ္ အင္း၀ၿမဳိ႕သို့ အဂၤလိပ္ သံတမန္ၾကီး၏ အတြင္း၀န္အျဖစ္ လိုက္ပါလာ ေသာ ကပၸတိန္ ယူလီကမူ ခ်င္းႏွင့္လူရႈိင္းလူမ်ဳိးမ်ားသည္ အင္ဒိုခ်ဳိင္းနား အႏြယ္၀င္ မ်ားျဖစ္ၾကျပီး ကူကီး၊ နာဂ၊ ခ်င္းအႏြယ္၀င္ မ်ားျဖစ္ ၾကေၾကာင္း သိရိွရသည္ဟု ေရးသားထားပါသည္။ Dr. Vum Son. Zo History ေဖာ္ျပခ်က္အရ ခ်င္းစကားေျပာအုပ္စု တြင္ အရႈိ၊ ခ်ဳိး၊ ခူမီး၊ ကူကီး၊ လိုင္မီး၊ မီဇို၊ နာဂနွင့္ ဇိုမီး စသည္တို႕ ပါ၀င္ၾက သည္။

အေျခခ် ေနထိုင္လာပံု၊
ခ်င္းလူမ်ဳိးတို႕သည္ တိဗက္တရုတ္နွင့္ ျမန္မာျပည္ဆံုရာ ဟူးေကာင္းခ်ဳိင့္၀ွမ္းသို႕ ေအဒီ (၄၀၀)တြင္ ေရာက္ရိွအ ေျခခ်ျပီး ျဖစ္သည္။ ၁၁ရာစုတြင္ေရးသားေသာ ပုဂံေက်ာက္စာတြင္ ခ်င္း တို့ေနထိုင္ရာ ခ်င္းတြင္းျမစ္၀ွမ္းကို ေဖၚျပ ထားသည္။ ခ်င္းတို႕ သည္ ေအဒီ (၁၄)ရာစုမွ(၁၉)ရာစုအ တြင္းရွမ္း၊ မဏိပူနွင့္ ျမန္မာတို့ က်ဴးေက်ာ္ တိုက္ခိုက္မႈ ေၾကာင့္ ေဘးကင္းရာ ခ်င္းေတာင္ တန္းသို့ တ ျဖည္းျဖည္းေရြ႕ေျပာင္းေနထိုင္ခဲ့ရသည္။
ေအဒီ (၇၀၀)ခန့္တြင္ မံုရြာၿမဳိ႕၊ စစ္ကိုင္းၿမဳိ႕၊ ခ်င္းတြင္းျမစ္နွင့္ ဧရာ၀တီျမစ္ဆံုရာေဒသသို့ ေရာက္ရိွေနထိုင္ လာၾကသည္ကို ေရွးေဟာင္းယဥ္ေက်းမႈ အေမြအနွစ္ရွာေဖြသူမ်ားက ၁၉၇၂ ခုနွစ္တြင္ မံုရြာၿမဳိ႕အနီး၌ တူးေဖာ္ ရရိွေသာ ခ်င္းအမ်ဳိးသားမ်ား အသံုးအေဆာင္ျဖစ္သည့္ ေျပာင္ခိုင္ျဖင့္ ျပဳလုပ္ထားသည္ ယမ္းဗူးနွင့္ ေျမအိုး အပိုင္းအစမ်ားအား ၾကည့္ျခင္းအားျဖင့္၎၊ ေအဒီ(၇၅၀)ခန့္က ပုဂံေခတ္ေက်ာက္စာမ်ားတြင္ “ခ်င္း” ဟူ ေသာ အသံုးအႏႈန္း သံုးစဲြခဲ့ျခင္း ကို ေထာက္ရႈ၍၎၊ ခ်င္းတြင္းျမစ္ဟူေသာ အေခၚအေ၀ၚသည္ပင္လွ်င္ ျမစ္ရိုးတ ေလွ်ာက္ ခ်င္းအမ်ဳိးသားမ်ား ေနထိုင္ၾကျခင္းေၾကာင့္သာ ခ်င္းတြင္းျမစ္ဟု အမည္တြင္ ခဲ့ျခင္းျဖစ္ႏုိင္သည္။ ခ်င္းတြင္းခ်ဳိင့္၀ွမ္းတြင္ ခ်င္းဘုရား၊ ခ်င္းရြာ၊ ခ်င္းစု (ယေန႕စစ္ကိုင္း)စသျဖင့္ ယေန့တိုင္ ေတြ႕ရိွနိုင္ ေသးသည္။
ေအဒီ(၈၀၀) သေရေခတၱရာၿမဳိ႕ ပ်က္သုန္းျပီးသည့္ေနာက္ ေအဒီ (၉၀၀)၌ လက္ရိွျမန္မာျပည္အတြင္း တန္ခိုး ၾသဇာၾကီးေသာ လူမ်ဳိးသံုးမ်ဳိးတို႕မွာ ဗမာျပည္အထက္ပိုင္းတြင္ ခ်င္းလူမို်း၊ အလယ္ပိုင္းတြင္ ပ်ဴလူမ်ဳိ႕နွင့္ ေအာက္ပိုင္း ပဲခူးေဒသတြင္ မြန္လူမ်ဳိးတို့ျဖစ္ၾကသည္။ ထို့ျပင္ ေအဒီ (၈၀၀-၈၅၀)ခန့္တြင္ ခ်င္းလူမ်ဳိးတခ်ဳိ႕သည္ ကေဘာ္ေဒသသို့ ေျပာင္းေရြ႕ခဲ့ၾကသည္။ ေအဒီ(၁၃)ရာစုတြင္ ရွမ္းလူမ်ဳိးမ်ား ၀င္ေရာက္က်ဴေက်ာ္ လာ သျဖင့္ အေနာက္ဖက္ ေတာင္တန္းေဒသသို့ တက္ျပီး ေျပာင္းေရြ႕အေျခခ်ခဲ့သည္။ ခ်င္းတို႕သည္ ရွမ္းတို့က ၁၃၉၅ ခုနွစ္တြင္ ကေလးၿမဳိ႕ကို တည္ေထာင္ျပီးေနာက္ပိုင္း မွသာ ခ်င္းေတာင္သို့ အေျခခ်ေနထိုင္လာသည္ ခ်င္းပညာရွင္မ်ား၏ အဆိုအရ ခ်င္းတို့ ခ်င္းျပည္ကို အေျခခ်ေနထိုင္ၾကရာတြင္ က်င္ေႏြး(Ciin Nuai)ေဒသတြင္ ေနထိုင္ၾကသူမ်ား ကို ဇိုမီး၊ လိုင္လြန္ ေနထိုင္ၾကသူမ်ားကို လိုင္မီး၊ လိုကြ်မ္း (Lo Com) ေဒသတြင္ ေနထိုင္သူမ်ားမွာ မီဇိုမ်ဳိးႏြယ္စု မ်ား ျဖစ္လာၾက သည္။ ဖလမ္းၿမဳိ႕နယ္ထဲမွ Khualsim မ်ဳိးႏြယ္စုသည္ ေအဒီ ၁၅၇၀-၁၅၈၀ အတြင္း၊ Zahau မ်ဳိးႏြယ္စုသည္ ေအဒီ ၁၆၁၅-၁၆၄၀ အတြင္း အေျခခ်ခဲ့ၾကျပီး လိုင္မ်ဳိး ႏြယ္စုမ်ားသည္ လိုင္လြန္ဂူကို စြန္႕ခြါသြားၾကျပီး ေအဒီ ၁၆၇၅-၁၇၀၀ အတြင္း ဟားခါးနယ္သို့၎၊ ၎မွတဆင့္ ေအဒီ ၁၇၂၅-၁၇၆၀ အတြင္း ထန္တလန္နယ္သို့၎ အေျခခ်ေန ထိုင္ၾကသည္ဟု S.Za Peng က ေရးသားထားသည္။ တခ်ဳိ႕မွာမူ ေတာင္ဖက္ႏွင့္ အေနာက္ေတာင္ဖက္သို့ ဆက္လက္ ေျပာင္းေရြ႕အေျခခ် ေနထိုင္ခဲ့ၾက သည္။ ယခုခ်င္းျပည္နယ္တြင္ အဦးဆံုး အေျခခ်ေန ထိုင္ၾကသူမ်ားမွာ ခူမီး (သို႕) မရူ (Masho) မ်ဳိးႏြယ္စုမ်ား ျဖစ္ၾကရာ လိုင္မီးမ်ဳိးႏြယ္စုမ်ား ေရာက္ရိွ လာေသာအခါ ေတာင္ဖက္သို့ ေျပာင္းေရြ႕ လာခဲ့ၾက သည္ဟု ေဒါက္တာ ၀ုန္ဆြန္ (Dr. Vum Son) က (Zo History) စာအုပ္တြင္ ေရးသား ထားသည္။ ပါေမာကၡ လုစ္ မွတ္တမ္းအရ (၁၆)ရာစုအတြင္း ခူမီးမ်ဳိးႏြယ္စု သည္ ယခုလက္ရိွ အေျခခ်ေန ထိုင္သည့္ အရပ္ ေဒသ၏ အေရွ႕ေျမာက္ဖက္ ေတာင္တန္းေဒသမ်ားတြင္ အေျခခ် ေန ထိုင္ခဲ့သည္။ ၿမဳိ႕ (Mara) မ်ဳိးႏြယ္စုသည္ (၁၄) ရာစုအတြင္ ရခိုင္မင္းအရိုက္အရာ ၌”ၿမဳိ”မင္းတပါး တင္ေျမာက္ ခဲ့ဘူး သည္ဟု ရခိုင္ရာဇာ၀င္က်မ္းမွာ ရိွခဲ့ဘူး သည္။ ၎တို့သည္ ရခိုင္ျပည္နယ္အႏွံ႕အျပား စစ္တေကာင္း ေတာင္ တန္း ေဒသ (ဘဂၤလာ ေဒရွ္႕) မ်ားတြင္ အေျခခ်ေနထိုင္ခဲ့ၾကသည္။
ခ်င္လဲန္သည္ ဧရာ၀တီျမစ္္ ႏွင့္ ခ်င္းတြင္းျမစ္အၾကားရိွေျမျပန္႕ ႏွင့္ ကုန္းျမင့္မ်ား အပါအ၀င္ ပတ္ကိြဳင္ (Patkai) ေတာင္တန္းမွ၊ ဘဂၤလားပင္လယ္ေအာ္ ႏိုက္ဂရိုက္ေရလက္ၾကား အထိ သြယ္ တန္းေန ေသာေတာင္မ်ား ပါ၀င္လ်က္ ျပည္ေထာင္စု ျမန္မာ နိုင္ငံ၏ အေနာက္ဖက္တြင္ တည္ရိွသည္။ တိုင္းနွင့္ ျပည္နယ္ မ်ားအားျဖင့္ ခ်င္းျပည္နယ္၊ စစ္ကိုင္းတိုင္း၊ မေကြးတိုုင္း၊ ပဲခူးတိုင္း၊ ဧရာ၀တီတိုင္းနွင့္ ရခိုင္ျပည္နယ္မ်ားတြင္ အေျခခ်ေန ထိုင္ၾက သည္။ အိႏိၵယနိုင္ငံတြင္ မီဇိုးရမ္ျပည္နယ္၊ မဏိပူရျပည္နယ္၊ ထရိပူရျပည္နယ္၊ မက္ကလာ ယာျပည္ နယ္၊ အာသံျပည္ နယ္မ်ားတြင္ ပံ်႕ႏွံ႕ေနထိုင္ၾကသည္။ ဘဂၤလာေဒရွ့္နိုင္ငံရိွ စစ္ေကာင္းေတာင္ တန္းေဒသတြင္ ေနထိုင္ၾကသည္။ လူဦးေရ အားျဖင့္ နွစ္သန္းေက်ာ္ရိွ လိမ့္မည္ဟု ခန့္မွန္းသည္။

ကေလးကေဘာ္ေဒသနွင့္ ေယာေဒသ၊
ကေလးကေဘာ္၊ ခ်င္းတြင္းခ်ဳိင့္၀ွမ္း၊ ေယာေဒသသည္ ျမန္မာနိုင္ငံ အတြင္းရိွ ခ်င္းတို႕၏ မူလဌာေနတိုင္း ျပည္ျဖစ္ သည္။ ေအဒီ(၁၂ )ရာစုကာလ ရွမ္းလူမို်းတို့ကဗမာကို က်ဴးေက်ာ္တိုက္ခိုက္ျပီး ေနာက္ပိုင္း အေနာက ဖက္ေတာင္ တန္းေဒသ၊ အေနာက္ ေတာင္ဖက္ေဒသ၊ ေတာင္ဖက္ေဒသမ်ားသို့ ျပန့္ကဲ်ေနထိုင္ခဲ့ၾက သည္။ နယ္ခဲ်႕အဂၤလိပ္တို့ က ၁၈၈၅ ခုနွစ္ ဗမာျပည္ သိမ္းပိုက္လိုက္သည့္အခါ ယခင္က ကေလးလြင္ျပင္ကို အုပ္ခု်ပ္ ေသာ ကေလးေစာ္ဘြါး သည္လည္း အဂၤလိပ္လက္ထဲသို့ က်ေရာက္သြားျပီး အခြန္အတုတ္ကို အဂၤလိပ္အစိုးရ သို႕ တိုက္ရိုက္ေပးသြင္းခဲ့ သည္။ ဗမာဘုရင္ခံခု်ပ္က ထိုအခိ်န္က ကေလးခို်င့္၀ွမ္းကို “The Little Shan State of Kale” ဟု တင္စား သမုတ္ခဲ့သည္။ ေစာ္ဘြားေမာင္ရစ္နွင့္ ၎၏တူေတာ္ အရင္း ေမာင္ပါၾကီးအၾကား အာဏလူပဲြျဖစ္ကာ ျဗိတိသွ် အစိုးရ က ၁၈၈၆ ခုနွစ္၌ ေစာ္ဘြားေမာင္ရစ္အား နန္းခ်ျပီး ၎တူေတာ္ အရင္း ေမာင္ပါၾကီးကို ၁၈၈၇ ခုနွစ္၊ ဇန၀ါရီလ (၁)ရက္ေန့၌ အစားထိုုးနန္းတင္ေပးခဲ့သည္။ ျဗိတိသွ်အစိုးရသည္ သိမ္း ပိုက္ နယ္ေျမသစ္မ်ား ျဖစ္ၾကေသာ
(၁) ကေဘာ္ခ်ဳိင့္၀ွမ္းကို အထက္ခ်င္းတြင္း ခရိုင္ အုပ္ခု်ပ္ေရးေအာက္၌၎၊
(၂) ကေလးျပည္ (Kalay State)ကိုမူ ခရိုင္အေရးပိုင္ ၀န္ေထာက္လက္ေအာက္တြင္၎၊
(၃) ေယာေဒသကို အစဦးပိုင္း၌ ပုဂံခရိုင္အုပ္ခု်ပ္မႈ ေအာက္၊ ေနာက္ပိုင္းတြင္ ပခုကၠဴ-ခ်င္းေတာင္တန္း ခရိုင္ အတြင္းသို႕၎ ထည့္သြင္းအုပ္ခ်ဳပ္ခဲ့သည္။ ၁၈၈၆ ခုႏွစ္၌ ခ်င္းျပည္သည္ ျဗိတိသွ်ကိုလိုနီ နယ္ေျမသစ္ မ်ားက ၀ိုင္းရံထားျပီး ျဖစ္ သည္။ အစပိုင္းတြင္ ျဗိတိသွ်အစိုးရအေနျဖင့္ ခ်င္းျပည္ကို သိမ္းပိုက္အုပ္ခ်ဳပ္ရန္ ဆနၵမျပင္းျပခဲ့ ေပ။ “Despite the advocacy of a “ forward policy” or complete military occupation of the territory by the frontier officer, the existing policy of “looses control and conciliation” was reaffirmed in the belief that the expedition had convince the Chin of the inadvisability of further raids on british subjects…” ေၾကာင္းမွာ ခ်င္းျပည္သည္ ေတာင္ တန္းမ်ားျဖင့္ ျပည့္နွက္ေနျပီး ေခါင္းခိုက္ (Unprofitable, barren hill)ေသာေၾကာင့္ ၎တို႕အတြက္ အက်ဳိးအျမတ္ မရိွလွဟု ယူဆေသာ ေၾကာင့္ပင္ ျဖစ္သည္။ ၎တို႕ အေနျဖင့္ နယ္ေျမသစ္ အကာအကြယ္ေပးေရး ေပၚလစီအရ အေကာင္အထည္ ေဖာ္ျခင္း မွ်သာ ျဖစ္သည္။
ထိုအခိ်န္၌ ဗမာမင္းနန္းခ်ခံျပီးျဖစ္ရာ ကေလးရွမ္းေစာ္ဘြားကို အကာအကြယ္ေပးနိုင္ေတာ့မည္ မဟုတ္ေၾကာင္း ခ်င္းေခါင္း ေဆာင္မ်ားအေနျဖင့္ သိရိွလာသည့္အခါ ၎နယ္ေျမအား ျပန္လည္သိမ္းပိုက္ရန္ အခြင့္အခါ ေကာင္းဟု ထင္ျမင္ ယူဆ လာၾကသည္။ ဤသို့ျဖင့္ ခ်င္းေခါင္းေဆာင္မ်ားက ကေလးက ေဘာ္ေဒသနွင့္ ေယာေဒ သကို အၾကိမ္ ၾကိမ္ ထိုးစစ္ဆင္ႏြဲခဲ့ၾကသည္။

သုိ႕ျဖစ္၍ Captain Raike က Deputy commissioner of upper Chindwin အားေစလြတ္ျပီး ဇိုမီးအၾကီး အကဲမ်ား ထဲမွ ၾသဇာအရိွဆံုး စီယန္းအၾကီးအကဲ ခိုင္ကမ္း (Khai Kam) အား ေတြ႕ဆံုေဆြးေႏြး ေစခဲ့သည္။ စီယန္းအၾကီး အကဲသည္ ၎ကိုယ္တိုင္မသြားပဲ သူရဲေကာင္း(၄)ဦး ေစလြတ္၍ ေတြ႕ဆံုေစခဲ့ သည္။ ၁၈၈၇ ခုနွစ္၊ ဒီဇင္ဘာလ (၁၇)ရက္ေန႕၌ ကေလး ဘုန္းၾကီးေက်ာင္း၌ နွစ္ဦးနွစ္ဖက္ေဆြးေႏြးခဲ့ၾကသည္။ DC အေနျဖင့္ ေစာ္ဘြားေမာ္ငပါၾကီးအား ကေလးအုပ္ခ်ဳပ္ေရးမႈး (Governor of Kale)အျဖစ္ အသိအမွတ္ျုပေၾကာင္း ၎ သည္ ျဗိတိသွ်အစိုးရအား သစၥာခံသူျဖစ္ရာ Kam Hau, Sizaang ကိုယ္စားလွယ္မ်ားက ေနာက္ေနာင္တြင္ ဆက္လက္ မတိုက္ခိုက္ရန္ အကယ္၍ တိုက္ခိုက္ပါက ျဗိတိသွ်အစိုးရအား ရန္ျုပသည္ဟု သေဘာထားမည္ ျဖစ္ေၾကာင္း၊ ဖမ္းဆီးထားေသာ စစ္သံု႕ပန္းမ်ားကို ဒီစီထံ မအပ္နွင္းပါက အၾကီးအကဲမ်ား၏ တာ၀န္ သာ ျဖစ္ေၾကာင္း၊ လြတ္ေပးလွ်င္လည္း ေလ်ာ္ေၾကးေပးရ မည္ျဖစ္ေၾကာင္း၊ အခု်ပ္အားျဖင့္ဆိုလွ်င္ ကေလးနယ္ကို ဆက္လက္မတိုက္ ေတာ့ရန္နွင့္ ကြ်န္မ်ားမဖမ္းဆီး ေတာ့ရန္ သတိေပးျပီး အခုလက္၀ယ္ပိုုင္ဆိုင္ထားေသာ ကြ်န္မ်ားကိုမူ ေစာ္ဘြားအား တရား၀င္အသိအမွတ္မျုပမီွ ဖမ္းဆီးထား သူမ်ား ျဖစ္သျဖင့္ ဆက္လက္ထား ရိွနိုင္ေၾကာင္း၊ စစ္တေကာင္း ႏွင့္ ကေလးၾကား ကုန္သြယ္ေရးလမ္းေၾကာင္း ဖြင့္ထားလိုေၾကာင္း နွင့္ ေလသာ ေတာင္ေၾကာကို စူးစမ္းေလ့လာလို ေၾကာင္း တင္ျပခဲ့ သည္။ ခ်င္းပိုင္နက္အတြင္း လႈပ္ရွားသြားလာ သည့္အခါ အေနွာင့္အယွက္ မေပးရန္နွင့္ လမ္းျပနွင့္ ကူလီမ်ားေပးရန္ ေတာင္းဆိုသည္။
ခ်င္းကိုယ္စားလွယ္အဖဲြ႕ေခါင္းေဆာင္ Tun Suang က ျပန္ လည္တုံ႕ျပန္ေျပာၾကားရာတြင္ က်ေနာ္တို႕အေနျဖင့္ ကေလး အုပ္ခ်ဳပ္ေရးမွဴးနွင့္ မိတ္ဖက္ဆက္ဆံသြားမည္ျဖစ္ေၾကာင္း၊ စစ္တ ေကာင္းလမ္းေၾကာင္းသည္ Zomi ပိုင္နက္မျဖတ္သန္းပဲ Laimi ပိုင္နက္သာ ျဖတ္သန္းမည္ျဖစ္သျဖင့္ Laimi အၾကီးအကဲမ်ားနွင့္သာ ေဆြးေႏြး သင့္ေၾကာင္း၊ ၎အေနျဖင့္ Sizaang နယ္ေျမအား ျဗိတိသွ်အစိုးရက လာေရာက္စူးစမ္းျခင္းကို ကန့္ကြက္ ေၾကာင္း၊ ေလသာေတာင္ေၾကာကိုမူ သြားေရာက္ခြင့္ျပဳနိုင္ေၾကာင္း၊ အကယ္၍ လာေရာက္ခဲ့လွ်င္ Sizaang အၾကီးအကဲ မ်ားကို ႀကဳိတင္အသိေပးသင့္ေၾကာင္း၊ အေၾကာင္းမွာ ကေလးသူငယ္မ်ားနွင့္ မိန္းမမ်ား လန္႕ျဖန္႕နိုင္ ေသာေၾကာင့္ ျဖစ္သည္ ဟုျပန္လည္ တင္ျပခဲ့သည္။ ေဆြးေႏြးပဲြ ထေျမာက္ေအာင္ျမင္ခဲ့ သည္။
ေနာက္တဖန္ ကေလးၿမဳိ႕မွ အင္းဒင္သို႕ သြားေရာက္ျပီး Tlaisun Democritic Council အဖဲြ႕၀င္က Pu Con Bikု အား ဖိတ္ေခၚခဲ့သည္။ ၁၈၈၈ ခုနွစ္၊ ဇန၀ါရီလ (၃)ရက္ေန့၌ Con Bik သည္ အင္းဒင္ရြာသို့ မသြားပဲ နယ္စပ္ရြာ Sihaun အထိ သြားေရာက္ေတြ႕ဆံုသည္။ ေဆြးေႏြးသည့္ အေၾကာင္းအရာ မ်ားမွာ Governor of Kale အသိအမွတ္ျုပျခင္း၊ ကေလး ေဒသအား Sizaang တို့က တိုက္ခိုက္ျခင္း၊ စစ္တေကာင္း- ကေလးကုန္သြယ္ေရး လမ္းေၾကာင္းသည္ ခ်င္းျပည္အေရွ႕ဖက္ (Shan) Kale နွင့္ ခ်င္းျပည္အေနာက္ဖက္ျခမ္း စစ္တေကာင္း အၾကား ကုန္သြယ္ေရးလမ္းမဖြင့္ရန္နွင့္ ပဏာမအဆင့္အေနျဖင့္ Tlaisun ေတာင္တန္းေဒသကို စူး စမ္းေလ့လာခြင့္ျပဳ ေရးတို႕ ပါ၀င္သည္။

Con Bik အေနျဖင့္ ျဗိတိသွ်အစိုးရက ၎နယ္ေျမသိမ္းပိုက္ မည္ကို သတိမထားခဲ့ေပ။ ထို့ေၾကာင့္ ၎ကိစၥအား အျခား ေကာင္စီ၀င္မ်ားနွင့္ ေဆြးေႏြးညွိနိႈင္းခိ်န္ေပးရန္ ေတာင္းဆိုခဲ့ သည္။ အစည္းအေ၀းျပီးဆံုး သည့္အခါ Major Macgregor (အစည္းအေ၀းတက္ေရာက္သူ)က ၎တို႕ကို လိုက္ပို႕ေပးေသာ Gurkha လံုျခံဳေရးတပ္ မ်ားကို ေသနတ္ေဖာက္ျခိမ္းေျခာက္ ေစခဲ့သည္။ Tlaisun တို႕အေနျဖင့္ ျဗိတသွ်အစိုးရလက္သို့ မအပ္နံွလွ်င္ ဤသို႕ၾကံဳရဖြယ္ရိွေၾကင္း ျပသလိုက္ျခင္းပင္ျဖစ္ သည္။ ဤကိစၥသည္ Con Bik အား အလြန္စိတ္ ပ်က္ေစခဲ့ သည္။ ျဗိတိသွ်တို႕ကမူ ခ်င္းေတာ္လွန္ေရးအဖဲြ႕အား ျမဴဆြယ္နိုင္ လိမ့္မည္ဟု ယံုၾကည္ ယူဆၾကသည္။
ဤအစည္းအေ၀းအျပီး Captain Raike သည္ Gan Kaw Valley သို့ ခရီးဆက္သည္။ Haka နွင့္ Zokhua (Lai Tribes) အၾကီးအကဲႏွင့္ေတြ႕ဆံုရန္ ရည္ရြယ္ခဲ့ေသာ္လည္း Captain Egre ႏွင့္ ေတြ႕ဆံုျပီး ေၾကာင္း သိရိွသျဖင့္ စစ္ေၾကာင္းျပန္ေခါက္သြားသည္။ Captain Egre သည္ Haka, Zokhua အၾကီးအကဲ မ်ားနွင့္ ေတြ႕ဆံုေဆြးေႏြးရန္ ဆက္သား(၃)ဦး ေစလြတ္ခဲ့ေသာ္လည္း ၎တို့အနက္ (၂)ဦး အသတ္ခံျပီး Zokhua အၾကီးအကဲ အေျမွာင္မယား (ဗမာမ)၏ သား Shwe Hlaing သည္ သူ့မိခင္၏ ကူညီေဖးမမႈျဖင့္ လြတ္ေျမာက္ျပီး ရခိုင္ေတာင္တန္းေဒသ သို႕ ထြက္ေျပးလြတ္ ေျမာက္ေစခဲ့သည္။ ဤအျဖစ္အပ်က္သည္ Haka & Zokhua ၊ အဂၤလိပ္ ဆက္ဆံေရးကို မည္သို႕မွ် မထိခိုက္ခဲ့ေပ။
Lai tribes တြင္ တန္ခိုးၾသဇာၾကီးမားေသာ Hakha Bawi က ေယာနယ္ကို တိုက္ခိုက္ျပီး (၈)ဦး ကို သတ္ျဖတ္ကာ (၄၈)ဦးအား ကြ်န္အျဖစ္ ဖမ္းဆီးခဲ့သည္။ ဗိုလ္ၾကီး Raikes နွင့္ Sizaang အၾကီးအကဲ Khai Kam တို႕အၾကား ေစ့စပ္ေဆြးေႏြးခဲ့ေသာ္လည္း Khai Kam က ကေလးရိွ Shan လူမ်ဳိးကို တိုက္ခိုက္ ခဲ့ျပန္သည္။ တဦးကိုသတ္ျပီး (၄)ဦးကို ကြ်န္အျဖစ္ ဖမ္းဆီးခဲ့သည္။ ၁၈၈၈ ခုနွစ္ အေစာပိုင္းကာလက Tlaisun တို႕အေနျဖင့္ ကေလးလြင္ျပင္ကို ႏွစ္ၾကိမ္ျပင္းျပင္းထန္ထန္ တိုက္ခိုက္ခဲ့သည္။ ေအာက္တိုဘာလအတြင္း Tlaisun က တၾကိမ္၊ Sizaang ကငါးၾကိမ္၊ Kam Hau ကတၾကိမ္ တိုက္ ခိုက္ျပီး (၁၂)ရက္အတြင္း ခ်င္းလူမ်ဳိးက ရွမ္းလူမို်း(၁၁၂)ဦးကို ကြ်န္အျဖစ္ ဖမ္းဆီးျပီး (၁၂)ဦး သတ္ျဖတ္သည္။ (၁၄)ဦး ဒဏ္ရာရေစခဲ့သည္။ ဤသို႕ျဖင့္ ခမ္းပတ္ၿမဳိ႕ကို တိုက္ ခိုက္ဖ်က္ ဆီးနိုင္ခဲ့ျပီး ကေလးၿမဳိ႕ရိွ လူေနအိမ္ (၃၇)အိမ္ မီးေလာင္ျပာက် ေစခဲ့သည္။
အေျခအေနပိုမိုဆိုးရြားေစေသာ အခ်က္တခ်က္မွာ ခ်င္းတြင္း၊ ျမင္းျခံ၊ ပုဂံခရိုင္မ်ားတြင္ ျဗိတိသွ်အစိုးရ ကို ၁၈၈၇ ခုနွစ္အတြင္း ပုန္ကန္ထၾကြသူ ေရြခ်ဳိးၿဖဴမင္းသားအား Tlaisun အၾကီးအကဲ မ်ားထံ ခိုလံႈခြင့္ေပးျခင္းပင္ ျဖစ္သည္။ သို႕ျဖစ္၍ ျဗိတိသွ်အစိုး ရက Tlaisun အၾကီးအကဲထံ ေရြခ်ဳိးျဖဴမင္းသားႏွင့္ အေပါင္းပါ တို႕ကုိ အပ္နံွရန္ႏွင့္ Sizaang အၾကီးအကဲ Khai Kam ထံ ၎ဖမ္းဆီးထားေသား စစ္သံု႕ပန္းမ်ား ျပန္လည္လြတ္ ေပးရန္ ရာဇသံေပးခဲ့သည္။
၎ရာဇသံကို ခ်င္းေခါင္းေဆာင္မ်ားအေနျဖင့္ ျပတ္ျပတ္သား သား ျငင္းဆန္ခဲ့ၾကသည္။ ကေလး-က ေဘာ္နွင့္ ဂန္႕ေဂါနယ္ကို ထပ္မံသိမ္းပိုက္ရန္ ျပင္ဆင္ၾကသည္။ ၎တို႕သတိမမူမိသည့္ အခ်က္တခုမွာ အင္အား ၾကီးမားေသာ ျဗိတိသွ်တပ္ေတြ ၀ိုင္းရံထားျပီး မၾကာမီကာလအတြင္း လာေရာက္က်ဴးေက်ာ္ တိုက္ခိုက္လာ မည့္ အေရးျဖစ္သည္။ ၎တို႕အေခၚ White Chief မ်ားအား လြယ္လင့္တကူ တြန္းလွန္နိုင္မည္ဟု ယူဆၾက သည္။
ထို႕အျပင္ ဗမာမင္းမ်ား နန္းစြန္႕သည့္ အခိ်န္ကစျပီး ဗမာမင္း သားတပါး ၎တို႕လက္ေအာက္၌ ခိုလံႈေန သည္က တေၾကာင္း၊ ခ်င္းလူမ်ဳိးမ်ားအေနျဖင့္ ထိုအခိ်န္ကာလသည္ လက္နက္ အင္အားအေတာ္အတန္ ပိုင္ဆိုင္ လာၾကျပီး ျဖစ္သျဖင့္ ၁၃ ရာစုအေစာပိုင္းကာလက ရွမ္းတို႕သိမ္းပိုက္ခဲ့ေသာ ကေလး ကေဘာ္နွင့္ ဂန္႕ေဂါေဒသ တခုလံုးကို ရွမ္းလူမ်ဳိးမ်ားလက္မွ ျပန္လည္ရယူနိုင္မည့္အခိ်န္အခါေကာင္းဟု ယူဆခဲ့ၾကသည္က တေၾကာင္းတို့ေၾကာင့္ ခ်င္း လူမ်ဳိးမ်ားအေနျဖင့္ နိုင္ငံေရး အံတုယွဥ္ၿပဳိင္နိုင္ျပီ ျဖစ္သည္။ ထို့ေၾကာင့္ ကေလးက ေဘာ္ေဒသမွ ရွမ္းလူမ်ဳိးမ်ား အတြက္ ေျမျပန့္ဗမာလူမ်ဳိး၏ အကာအကြယ္ရယူသည့္ အေျခအေနထိ ဆိုက္ ေရာက္ ေစခဲ့ သည္။
အစမူလက ျဗိတိသွ်အစိုးရသည္ နယ္ေျမသစ္အကာအကြယ္ ေပးေရးေပၚလစီခ်မွတ္ျပီး ကေလး-ကေဘာ္နွင့္ ေယာေဒသမ်ား ကို အကာအကြယ္ေပးရံုသာ အေကာင္ထည္ေဖာ္ ေဆာင္ရြက္ခဲ့ သည္။ Carry ၏ မွတ္ခ်က္အရ Unprofitable, barren hills ကို ျဗိတိသွ်အစိုးရက သိမ္းပိုက္ရန္ စိတ္မကူးခဲ့ေပ။ သို့ေသာ္ Sizaang ခ်င္းေတြက ေျမျပန့္မွ မီးရိႈ႕ဖ်က္ဆီးျခင္း၊ သတ္ျဖတ္ျခင္း၊ အၾကိမ္ၾကိမ္ျပဳလုပ္ခဲ့သည္။ ထိုနည္းတူ Sukte ေတြကလည္း ကေဘာ္လြင္ျပင္ကို တိုက္ခိုက္ျခင္း၊ Tlaisun ေတြက ကေလးလြင္ျပင္တိုက္ခိုက္ျခင္း၊ Hakha ႏွင့္ Zokhua တို႕က ဂန္႕ေဂါလြင္ျပင္ တိုက္ခိုက္ျခင္းတို႕သည္ ျဗိတိသွ်အစိုးရအား ခ်င္းျပည္ကို သိမ္းပိုက္ ရန္ အေၾကာင္းဖန္ လာေစခဲ့ သည္။

ျဗိတိသွ် – ခ်င္း က်ဴးေက်ာ္စစ္
အဂၤလိပ္တို႕သည္ ခ်င္းလဲန္ကို တတိယအၾကိမ္ က်ဴးေက်ာ္စစ္ဆင္ႏြဲၿပီးမွ သိမ္းပိုက္နိုင္ခဲ့သည္။ ပထမ က်ဴး ေက်ာ္စစ္ကို ၁၈၇၁ ခုနွစ္မွ စတင္ခဲ့ၿပီးဒုုတိယက်ဴးေက်ာ္စစ္ကို ၁၈၈၈ ခုနွစ္မွ စတင္ဆင္ႏြဲခဲ့ျပန္သည္။ တတိယ က်ဴးေက်ာ္စစ္ကို ၁၈၈၉ ခုနွစ္မွ စတင္ဆင္ႏြဲခဲ့ျပန္ရာ ၁၈၉၆ ခုနွစ္တြင္ ခ်င္းေတာင္အမ်ားစုကို သိမ္းပိုက္ျပီး ၎ေဒသကို ခ်င္းေတာင္တန္းအက္ဥပေဒျဖင့္ ျပဌာန္းအုပ္ခ်ဳပ္ခဲ့သည္။ ၁၈၉၄ က ၀င္ေရာက္မ စြက္ဖက္ေရး မူျဖင့္ ခ်မွတ္ခ်န္လွပ္ထား ေသာ ေဒသမ်ားကို ၁၉၂၀၊ ေမၿမဳိ႕ျဗိတိသွ်အုပ္ ခ်ဳပ္ေရးမွဴးမ်ား အစည္း အေ၀းက ဖ်က္သိမ္းျပီး ၎ခ်န္လွပ္ထား ေသာ ေဒသမ်ားအား ၁၉၂၇ ခုနွစ္တြင္ အျပီးအပိုင္ သိမ္းပိုက္ခဲ့ သည္။

ပထမက်ဴးေက်ာ္စစ္၊
ကခ်ာနယ္အတြင္ ျဗိတိသွ်နိုင္ငံသား Winchester သည္ ခ်င္းပိုင္နက္နယ္ေျမအတြင္း လက္ဖက္စိုက္ ပ်ဳိးရန္ နယ္ေျမက်ဴးေက်ာ္လာသျဖင့္ Pu Beng Khuai ဦးေဆာင္ေသာ ခ်င္းသူရဲ ေကာင္းမ်ားက ေမာင္းထုတ္ တိုက္ခိုက္ ကာ Winchester အား အေသသတ္ျပီး သူ႕သမီး Merry Winchester ကို အရွင္ဖမ္း ဆီးခဲ့ၾက သည္။ ဤသို႕ျဖင့္ ၁၈၇၁-၇၂ ခုနွစ္အတြင္း Brigadier General G.Boucher GB သည္ ကခ်ာစစ္ေၾကာင္း ကို ဦးေဆာင္၍လည္းေကာင္း၊ General Brown Low CB. Captain Lewin တို့သည္ စစ္တေကာင္းစစ္ ေၾကာင္းကို ဦးေဆာင္၍လည္းေကာင္း ခ်င္းေတာင္ကို က်ဴးေက်ာ္လာရာမွ အဂၤလိပ္-ခ်င္း ပထမစစ္စတင္ျဖစ္ ပြားလာခဲ့ သည္။ ၎က်ဴးေက်ာ္စစ္တြင္ ျဗိတိသွ်ဖက္မွ လက္နက္အျပည့္အစံု အင္အား (၅၀၀)ပါ၀င္ခဲ့သည္။ ၁၈၈၂ ခုနွစ္ေနာက္ပိုင္း တိုက္ပဲြမ်ားတြင္ အင္အား (၂၅၀-၃၀၀)ခန္႕ကို ပူးဟြတ္ဆဒ္အာက ဦးေဆာင္ျပီး စစ္တေကာင္း ေတာင္တန္းရိွ ျဗိတိသွ်ပိုင္ရြာတရြာကို တိုက္ခိုက္ခဲ့ ရာ ရြာသား (၂၉)ဦး ေသဆံုးခဲ့ျပီး (၇)ဦး ဒါဏ္ရာ ရရိွခဲ့သည္။ (၉၂)ဦးကို စစ္သံု႕ပန္းအျဖစ္ ဖမ္းဆီးနိုင္ခဲ့သည္။

ဒုတိယက်ဴးေက်ာ္စစ္၊
ဒုတိယစစ္ပဲြကိုမူ အဂၤလိပ္တပ္မွဴး Major General White VC နွင့္ Virgadier General Farnce ကက္ပၸတိန္ရိုက္တို႕ ဦးေဆာင္ျပီး ၁၈၈၈ ခုနွစ္၌ စတင္ျဖစ္ပြားခဲ့သည္။ ျဗိတိသွ်ဖက္မွ ၾကည္းတပ္အင္ အား အမွတ္(၄၂) ေဂၚရခါးတပ္၊ အာဆမ္တပ္ဖဲြ႕ ႏွင့္ ပန္ခ်ာပီ စစ္ပုလိပ္မ်ား ပူးေပါင္းပါ၀င္ၾကသည္။ ခ်င္းလူမ်ဳိး မ်ားဖက္မွ Pu Con Bik, Pu Khai Kam ႏွင့္ အျခားေတာင္ ပိုင္း ခ်င္းေခါင္းေဆာင္မ်ားဦးေဆာင္ျပီး ကေလး၊ ကေဘာ္ခ်ဳိင့္၀ွမ္း ကို လာေရာက္က်ဴးေက်ာ္သူ တိုင္းတပါးသားမ်းအား ခုခံတိုက္ ခိုက္ခဲ့ၾကသည္။ ျဗိတိသွ်စစ္ တပ္မွ Surgeon Major Lee Queens အား ျဗိတိသွ်အစိုးရက အဆင့္အျမင့္ဆံုး Victoria Cross (VC) ဘြဲ႕ အပ္နွင္းခံရသည္အထိ တိုက္ပဲြျပင္းထန္ခဲ့ သည္။

တတိယက်ဴးေက်ာ္စစ္၊
တတိယက်ဴးေက်ာ္စစ္ကိုမူ ၁၈၈၉ ခုနွစ္အတြင္း ျဗိတိသွ်အစိုးရ သည္ ခ်င္းေတာင္အား အတည္တက် အုပ္ခ်ဳပ္ရန္ ေပၚလစီ ခ်မွတ္ျပီးေနာက္ပိုင္း L.t Stewart ဦးေဆာင္ေသာ ျဗိတိသွ် တပ္ဖြဲ႕အား စစ္တေကာင္း ေတာင္တန္းနွင့္ ဟားခါးအၾကား ကုန္သြယ္လမ္းေၾကာင္းရွာေဖြရန္ ေစလြတ္လာရာမွ အစျုပခဲ့ သည္။ ခ်င္း-လူေရွ စစ္ေၾကာင္းကို ၁၈၈၉ မွ စစ္ေၾကာင္းသံုး ေၾကာင္းခဲြ၍ က်ဴးေက်ာ္စစ္ စတင္ခဲ့သည္။
ခ်င္းသူရဲေကာင္းမ်ားကလည္း ရြတ္ရြတ္ခံြ်ခံြ် ျပန္လည္ခုခံ တိုက္ခိုက္ခဲ့ၾကသည္။ ျဗိတိသွ်တပ္မွ အေရွ႕ဖက္စစ္ မ်က္နွာကို General W.P Symons က စစ္ေၾကာင္း(၂)ေၾကာင္းခဲြ၍ ခီ်တက္တိုက္ခိုက္သည္။ အေရွ့ ဖက္စစ္မ်က္နွာ ေျမာက္ဖက္စစ္ ေၾကာင္း ဖို႕၀ိႈက္စစ္ေၾကာင္းကို Col. Skene က ဦးေဆာင္ျပီး အင္အား ၁၆၂၂ ပါ၀င္သည္။ ေတာင္ပိုင္းစစ္ေၾကာင္း (ဂန္႕ေဂါ)ကို General WP Symons ကိုယ္တိုင္ဦးေဆာင္ျပီး အင္အား ၁၈၉၆ ပါ၀င္ခဲ့သည္။ ထို႕ျပင္ ကေလးနွင့္ ေယာခ်ဳိင့္၀ွမ္းေဒသကို ဘဂၤလားေျခလ်င္တပ္ရင္း (၁၀)(၃၃)(၃၈) တို႕ႏွင့္ မဒရပ္ေျခလ်င္ ေထာက္ပို႕တပ္ရင္း(၂) တို့ပါ၀င္သည္။ ဘဂၤလားစစ္မ်က္နွာ၊ စစ္တေကာင္းစစ္ေၾကာင္းမွ General VW Tregear ဦးေဆာင္ေသာ အင္အား (၃၃၈၀)ပါ၀င္သည္။ ၎တို့သည္ ရာမ္ကာမာတီ၊ လံုေလ၊ ဟားခါး လမ္းေၾကာင္းမွ ခီ်တက္တိုက္ ခိုက္ခဲ့သည္။ ၎စစ္ေၾကာင္းကို ခ်င္းေခါင္းေဆာင္ Pu Jahuata ႏွင့္ Pu Hausata (Lungtian) တို႕က ဦးေဆာင္ျပီး ခုခံတိုက္ ခိုက္ခဲ့သည္။ ထို့ျပင္ ထန္ယန္းတိုက္ပဲြအတြင္း ခ်င္းေခါင္းေဆာင္ လာလ္လဲြ (ဇဟြတ္အား၏ ညီ)က ျပင္းထန္စြာ ျပန္လည္ခံုခံ တိုက္ခိုက္ခဲ့ရာ ျဗိတိသွ်တပ္ခဲြမႉး ဗိုလ္စတီး၀ပ္ က်ဆံုး ခဲ့သည္။ စစ္တေကာင္းစစ္ေၾကာင္းမွ ကပၸတိန္ Rundall ႏွင့္ ဂန့္ေဂါစစ္ ေၾကာင္းသည္ ၁၈၉၀ ခုနွစ္၊ ေဖော္၀ါရီလ (၂၆)ရက္ေန့တြင္ ေတြ႕ဆံုသည္။ အာသံစစ္မ်က္နွာ၊ ကခ်စစ္ေၾကာင္းကို Col. GJ Skinner ကဦးေဆာင္ျပီး အင္အား (၇၀၀)ပါ၀င္သည္။ ကခ်ာစစ္ေၾကာင္း စစ္ကူအျဖစ္ စစ္ပုလိပ္တပ္ဖဲြ႕အား (WW Daly) ဦးေဆာင္ျပီး ကူလီမ်ား၊ ပန္ခ်ာပီအင္အား (၂၅၁၁)၊ မဏိပူရီအင္အား (၇၈၂)၊ လားတပ္ (၂၁၉၆)နွင့္ ဆင္တပ္(၇၁) ပါ၀င္သည္။

ခ်င္း-လူေရွထိုးစစ္ကာလအတြင္း တဖက္တြင္လည္း ေအဒီ ၁၃ ရာစုခန့္က ရွမ္းလူမို်းမ်ားသိမ္းပိုက္ ထားေသာ ခ်င္းတြင္းခ်ဳိင့္၀ွမ္း အတြင္း ေနထိုင္ၾကေသာ ခ်င္းဘုတ္မ်ားသည္လည္း ျဗိတိသွ်တို့ ကို ခုခံတိုက္ခိုက္ခဲ့ ၾကရာ ၁၈၈၉ ခုနွစ္၊ ဒီဇင္ဘာလ (၁၆)ရက္ေန့တြင္ လက္နက္ခ်ခဲ့ၾကသည္။ ၁၈၉၂ ခုနွစ္အတြင္း ရာမ္အုပ္မင္း အုပ္ ခ်ဳပ္ေသာ Tlaisun (ဖလမ္း)၊ ဟားခါးနွင့္ လူေရွေဒသမ်ားသည္ ျဗိတိသွ်လက္ေအာက္သို့ က်ေရာက္ခဲ့ သည္။ ဆိုင္းယန္၊ စုတ္တဲ၊ ကမ္ေဟာင္စသည့္ ဇိုမီးမ်ဳိးႏြယ္စုမ်ား၊ လိုင္မ်ဳိးႏြယ္စုထဲမွ ထန္တလန္၊ ဆူရ္ခြါ၊ ဆပ္သား၊ ေလသဒ္ ေဒသမ်ားသည္ လက္နက္ခ်ရန္ ျငင္းဆန္ခဲ့ၾကသည္။ ခ်ဳိးမ်ဳိးႏြယ္စု မ်ားျဖစ္ၾကသည့္ မတူ၊ မင္းတပ္၊ ကန္ပက္လက္နွင့္ ခူမီးေဒသမ်ား သည္ ျဗိတိသွ်တို႕က ၀င္ေရာက္စြက္ဖက္ျခင္း မျပဳေသးေပ။
ဤသို႕ျဖင့္ ၁၈၉၅-၉၆ ခုနွစ္ က်ေရာက္ေသာအခါ ျဗိတိသွ်က ခ်င္းပိုင္နက္နယ္ေျမအမ်ားစုကို သိမ္းပိုက္ လိုက္သည္။ သိမ္းပိုက္ ျပီးေသာနယ္ေျမမ်ားကို ၁၈၉၆ခုနွစ္ ခ်င္းေတာင္တန္း အက္ဥ ပေဒျဖင့္ စတင္အုပ္ခ်ဳပ္ ခဲ့သည္။ ၄င္းဥပေဒျဖင့္ပင္ ခ်င္းျပည္ ေတာင္ပိုင္းေဒသမွ မသိမ္းသြင္းရေသးေသာ နယ္ေျမတခ်ဳိ႕ တြင္းရိွ ေက်း ရြာမ်ား ကိုေျမလွန္စံနစ္ျဖင္မီးရိွု့ဖ်က္ဆီးကာ ၁၉၂၇ ခုနွစ္ ေနာက္ပိုင္းမွာသာ သိမ္းပိုက္ အုပ္ခ်ဳပ္ နိုင္ခဲ့ သည္။


မသိမ္းသြင္းရေသးေသာ ေဒသမ်ားကို အျပီးအပိုင္သိမ္းပိုက္ျခင္း
ျဗိတိသွ်အစိုးရက ပခုကၠဴခ်င္းေတာင္တန္းနယ္၏ အေနာက္ဘက္ နွင့္ အေနာက္ေျမာက္ဘက္ရိွ ခ်င္း ေတာင္ေဒ သမ်ားကို ၁၉၃၀ အထိ မသိမ္းသြင္းရေသးေသာနယ္ေျမမ်ားဟု သတ္မွတ္ခဲ့သည္။ ၎နယ္နွင့္ နယ္နိ မိတ္ခ်င္း ထိစပ္ေနေသာ အုပ္ခ်ဳပ္ျပီး ခ်င္း ေတာင္ေဒသမ်ားမွ ျဗိတိသွ်အရာရိွမ်ားျဖစ္သည့္ ရခိုင္ေတာင္ တန္းနယ္ အေရးပိုင္၊ ခ်င္းေတာင္တန္းေဒသအေရးပိုင္၊ လူေရွနယ္ နယ္ပိုင္မ်ားထံသို့ ျဗိတိသွ်အစိုးရက ၁၈၉၄ တြင္ ညြန္ၾကားခ်က္ မ်ား ထုတ္ျပန္ခဲ့သည္။ ၎ညြန္ၾကားခ်က္တြင္ ၁၈၉၄ မွစတင္၍ ျဗိတိသွ်အရာရိွမ်ားသည္ အဆိုပါ မသိမ္းသြင္းရေသး ေသာနယ္ သို႕ နယ္လွည့္ခရီးထြက္ျခင္း၊ ျဖတ္သန္းသြားလာျခင္းကို ေရွာင္ က်ဥ္ရ မည္ ဟု တားျမစ္လ်က္ မသိမ္းသြင္းရေသးေသာ ခ်င္း ေတာင္ အား မစြက္ဖက္ေရးမူကို ခ်မွတ္ခဲ့သည္။ ၎ေဒ သ မ်ားအား ဤသို့ မသိမ္းသြင္းရေသးေသာ ေဒသမ်ားအျဖစ္ သတ္မွတ္ျခင္းမွာ ဤနယ္ေျမသည္ မဖံြ႕ၿဖဳိးေသး သည့္ နယ္ေျမ မ်ားျဖစ္ျခင္းေၾကာင့္ လမ္းခရီး၊ အဆက္အသြယ္ ေကာင္းမြန္ေစရန္ အစိုးရအေနျဖင့္ ျပဳလုပ္ေပး ရမည္။ ဤနယ္ေျမမ်ားကို အုပ္ခ်ဳပ္ရန္အရာရိွမ်ား ခန္႕ထား ေရးအတြက္ ေငြကုန္ေၾကးက်ခံရမည္။ ေဒသဆိုင္ရာ အခက္အခဲ မ်ားနွင့္ ဆက္သြယ္မႈ ခဲယဥ္းျခင္းမ်ားေၾကာင့္ ဌာေနတိုင္းရင္း သားတို႕မွာ ျဗိတိသွ်တို့ အျမင္တြင္ အလြန္ပင္ေခတ္ေနာက္က် ေန၍ ၎တို႕ကို ပညာေပး ရမည့္တာ၀န္မွာ အစိုးရတြင္ပိုလာ မည္။ သိမ္းသြင္းရမည့္နယ္ေျမမ်ားမွာ လူဦးေရ အေနကဲ်ျခင္း၊ မဖံြ႕ၿဖဳိးေသးျခင္းတို႕ေၾကာင့္ ကုန္က်မည့္စရိတ္နွင့္ ရရိွမည့္ အက်ဳိးအျမတ္ ကာမိလိမ့္မည္မဟုတ္။ တဖက္တြင္ လည္း ဤေဒသ ေန တိုင္းရင္းသားတို႕သည္ ေရွးဆန္၍ ေခတ္ေနာက္က်သူမ်ား ျဖစ္ျခင္းတို့ေၾကာင့္ အစိုး ၏အက်ဳိးစီးပြားကို လာေရာက္ မထိပါးသမွ် ကာလပတ္လံုး ေငြကုန္လူပမ္းခံ၍ ၎ေဒသမ်ားကို သိမ္းသြင္းအုပ္ခ်ဳပ္ရန္ မႀကိဳးစားသင့္ဟု ျဗိတိသွ် အစိုးရက ယူဆထား သည္။
မသိမ္းသြင္းရေသးေသာ ခ်င္းေတာင္ေဒသမ်ားနွင့္ ပခုကၠဴ ခ်င္း ေတာင္တန္းနယ္တို႕၏ နယ္နိမိတ္ အပိုင္း အျခားမွာ အေနာက္ ဘက္တြင္ ကန္ပက္လက္ၿမဳိ႕ အေနာက္ဖက္ (၁၂) မိုင္အကြာတြင္ တည္ရိွေသာ ၀ိတိုရိယ ေတာင္ ထိပ္အထိျဖစ္ ၍အေနာက္ ေျမာက္ဘက္တြင္ မင္းတပ္မွအ ေနာက္ဖက္မိုင္ (၂၀) အကြာတြင္ တည္ရိွ ေသာ ဟီေလာင္း (Hilawng) ရြာအထိျဖစ္သည္။ ျဗိတိသွ်အစိုးရက ၁၉၁၁ တြင္ ေကာက္ယူေသာ သန္း ေကာင္စာ ရင္းအရ မသိမ္းသြင္းရေသးေသာ ခ်င္းေတာင္ေဒသတြင္ ရြာေပါင္း (၃၈)ရြာ၊ အိမ္ေျခေပါင္း (၁၉၀၀) နွင့္ လူဦးေရ (၉၁၂၃)ဦး ရိွသည္။

ျဗိတိသွ်အုပ္ခ်ဳပ္ေရး မတည္ေထာင္ရေသးေသာ ခ်င္းေတာင္ ေဒသမွာ ျပင္ပေဒသနွင့္ အဆက္အသြယ္ ျပဳလုပ္ျခင္း နည္းပါး၍ ေရွးထံုးတမ္းဓေလ့ျဖစ္သည့္ လက္စားေခ်စနစ္နွင့္ ကြ်န္ဖမ္းစနစ္ ကိုျပဳလုပ္ေနဆဲပင္ ျဖစ္သည္။ ေက်းရြာအခ်င္းခ်င္း ရန္မူလွ်က္ မၾကာခဏ၀င္ေရာက္တိုက္ခိုက္ေလ့ရိွျခင္း၊ ဤေဒသတြင္ ျဗိတိသွ် အုပ္ခ်ဳပ္ေရး မေရာက္ေသးျခင္းကို အခြင့္ေကာင္းယူကာ လူဆိုး၀ရမ္းေျပးမ်ား သြားေရာက္ခိုလံႈေနတတ္ျခင္း၊ နယ္နိမိတ္ ခ်င္း ထိစပ္ေနေသာ အုပ္ခ်ဳပ္ေရးအေျခခ်ျပီး ေက်းရြာတခ်ဳိ႕ကိုပင္ ရံဖန္ရံခါ ၀င္ေရာက္တတ္ျခင္း မ်ားကို ေတြ႕ရိွရသည္။ ဤေဒသနွင့္ နယ္နမိတ္ထိစပ္ေနသည့္ အုပ္ခ်ဳပ္ေရးအေျခခ်ျပီး ခ်င္းေတာင္ ေဒသမ်ားကို လက္ေတြ႕ အုပ္ခု်ပ္ရသူ ျဗိတိသွ်အရာရိွမ်ားကမူ အထက္ေဖာ္ျပပါ အေၾကာင္းမ်ားကို ေထာက္ရွုလ်က္ ၎နယ္ အား ထိုကဲ့သို့လက္လႊတ္ ထားျခင္းကို မေၾကနပ္ခဲ့ၾကေပ။ ရခိုင္ေတာင္တန္းအေရးပိုင္၊ ခ်င္းေတာင္တန္းနယ္ပိုင္၊ လူေရွနယ္ နယ္ပိုင္တို႕က ၁၉၀၈ နွစ္ျပီးပိုင္းတြင္ အဆိုပါမသိမ္းသြင္းရေသး ေသာ နယ္ေျမမ်ားကို သိမ္းပိုက္ျပီး အုပ္ခ်ဳပ္ေရးအေျခခ်သင္ေၾကာင္း ရခိုင္တိုင္းမင္းၾကီးထံ တင္ျပခဲ့ၾကသည္။ ၎ကိစၥကို ရခိုင္တိုင္းမင္းၾကီးက ယင္းျဗိ တိသွ်အရာရိွသံုးဦး၏ တင္ျပ ေတာင္းဆိုခ်က္မ်ားကို ပူးတဲြေဖာ္ျပလွ်က္ ျမန္မာနိုင္ငံ ဘုရင္ခံ၏ အတြင္း၀န္ခ်ဳပ္ ထံသို႕၁၉၀၈ ခုနွစ္ ေဖေဖၚ၀ါရီလ (၁၂) ရက္ေန့ တြင္ စာအမွတ္ ၇၄၄-၇-ပီ-၅ ျဖင့္ ထပ္ဆင့္ တင္ျပခဲ့သည္။ သို႕ေသာ္ ဘုရင္ခံ၏ အတြင္း၀န္ခ်ဳပ္ကမူ ထိုေဒသမ်ားကို သိမ္းသြင္းရန္ မတိုက္တြန္းဘဲေနျမဲ အေျခအေနအတိုင္းသာ ထားရိွ ရန္ဆံုျဖတ္ခဲ့ သည္။ စရိတ္အကုန္အက်အနည္းဆံုးနွင့္ စစ္အင္ အားကို အသံုး မျပဳဘဲ အလြယ္ တကူသိမ္းယူနိုင္ သည့္အခိ်န္၊ ေဒသခံ တိုင္းရင္းသားမ်ားကိုယ္တိုင္ ျဗိတိသွ်အုပ္ခ်ဳပ္ ေရးကို လိုလားလာသည့္ အခိ်န္က်မွသာလွ်င္ ျငိမ္းခ်မ္းစြာ သိမ္းယူ အုပ္ခ်ဳပ္ရန္ ညြန္ၾကားထားခဲ့သည္။ ထိုကဲ့သို့ ျဗိတိသွ်အရာရိွ မ်ားက မသိမ္းသြင္းရေသးေသာ ခ်င္းေတာင္ ေဒသတြင္ အုပ္ခ်ဳပ္ေရး အေျခခ်ရန္ တင္ျပလာ သည္။
၁၉၁၈တြင္ အိနၵိယနိုင္ငံ၌ ေမာ္လီမင္းတို႕ျပဳျပင္ေျပာင္းလဲေရး ဥပေဒကို ျပဌာန္းရန္အတြက္ ဘုရင္ခံခ်ဳပ္၏ အစိုးရအဖဲြ႕က လံုးပမ္းေနခိ်န္ျဖစ္သည္။ ျမန္မာနိုင္ငံသည္ ထိုစဥ္ကအိနၵိယ ဘုရင္ခံ ခ်ဳပ္၏လက္ေအာက္ခံျပည္ နယ္တခုအဆင့္တြင္သာ ရိွေနေသး ျခင္းေၾကာင့္ ယင္းဥပေဒသည္ ျမန္မာနိုင္ငံနွင့္လည္း အႀကံဳး၀င္ခဲ့သည္။ ျမန္မာနိုင္ငံ၌လည္း ေမာလီမင္တိုဥပေဒကို အေကာင္အထည္ေဖာ္နိုင္ရန္ ႀကဳိးပမ္းေနခိ်န္၌ မသိမ္းသြင္း ရေသး ေသာ ခ်င္း ေတာင္ေဒသတြင္ အုပ္ခ်ဳပ္ေရးအေျခခ်ရန္ ေဒသဆိုင္ရာ အရာရိွမ်ား၏ တင္ျပလာခ်က္ကို ျမန္မာနိုင္ငံ ဘုရငၤခံ၏ အစိုးရ အဖဲြ႕က လတ္တေလာအားျဖင့္ စိတ္၀င္စားခဲ့ ဟန္မတူေပ။

ျမန္မာနိုင္ငံရိွ ကခ်င္၊ ရွမ္း၊ ကယား အစရိွသည့္ အျခားေသာ ေတာင္တန္းေဒသမ်ားတြင္မူ ခ်င္းေတာင္ အခ်ဳိ႕ေဒသမ်ားကဲ့သို႕ ျဗိတိသွ်အစိုးရက အုပ္ခ်ဳပ္ေရးမထူေထာင္ဘဲ ၾကာျမင့္စြား လွစ္လ်ဴရႈထားခဲ့သည့္နယ္မ်ား မရိွေပ။ ယင္းသို႕ လွစ္လ်ဴရႈျခင္း မွာ ခ်င္းေတာင္ေဒသမ်ားစြာတြင္ ျဗိတိသွ်တို႕ မက္ေမာေသာ သယံ ဇာတ ပစၥည္း မ်ား ကင္းမဲ့ျခင္းနွင့္ ယင္းေဒသမ်ားသည္ ျဗိတိသွ် အင္ပါယာကို ရန္မူနိုင္သည့္ တစိမ္းနိုင္ငံမ်ားနွင့္ အိနၵိယနိုင္ငံနွင့္ သာ နယ္နိမိတ္ခ်င္း ဆက္စပ္ေနေသာေၾကာင့္ နယ္နိမိတ္ထိစပ္ ေနသျဖင့္ စိုးရိမ္ဖြယ္မရိွျခင္း စေသာ အေၾကာင္း မ်ားေၾကာင့္ ျဖစ္သည္။ ခ်င္းေတာင္ေဒသမွာမူ ျဗိတိသွ်ကိုလိုနီျဖစ္သည့္ အိနၵိယနိုင္ငံနွင့္သာ နယ္နိမိတ္ခ်င္းဆက္ စပ္ေနေသာေၾကာင့္ နယ္နိမိတ္ျပႆနာနွင့္ ျငင္ပနိုင္ငံတခုခုက မအုပ္ခ်ဳပ္ရေသးေသာ ခ်င္းေတာင္ေဒသအခ်ဳိ႕အား ၀င္ေရာက္စြက္ဖက္မည့္ အနၱရယ္ မရိွေပ။ ထိုကဲ့သို့ အေနွာက္အယွက္ မစိုးရိမ္ရဘဲ စိတ္ခ်စြာ လွစ္လ်ဴရႈ ထားနိုင္ျခင္း အေၾကာင္းမ်ားေၾကာင့္ ျဗိတိသွ်အစိုးရ သည္ ပခုကၠဴခ်င္းေတာင္တန္းနယ္၏ အေနာက္ဖက္ေဒသ ကို ၁၉၂၉ အထိ သိမ္းသြင္းအုပ္ခ်ဳပ္ျခင္း မျုပခဲ့ေပ။
ပထမကမၻာစစ္ၾကီး ျဖစ္ပြားခိ်န္အတြင္း မသိမ္းသြင္းရေသးေသာ ခ်င္းေတာင္ေဒသမ်ားအေရးကို အေရးတယူ စဥ္းစားေဆာင္ ရြက္နိုင္ျခင္းမရိွသျဖင့္ ေခတၱဆိုင္းငံ့ထားခဲ့ သည္။ ပထမကမၻာစစ္ ၾကီး ျပီးဆံုးသည့္ေနာက္တြင္ ေဒသဆိုင္ရာအရာရိွမ်ားက မသိမ္းသြင္းရေသးသည့္ ခ်င္းေတာင္ေဒသမ်ားအေၾကာင္းကို အာဏာပိုင္မ်ားထံ ျပန္လည္တင္ျပေဆြးေနြးခဲ့သည္။ အုပ္ခ်ဳပ္ေရးအေျခခ်ျပီး ေက်းရြာမ်ားကို ၎နယ္မွ လူအခ်ဳိ႕လာေရာက္တိုက္ ခိုုက္ကာ သံု႕ပန္းမ်ား ဖမ္းဆီးေခၚေဆာင္သြားျပီး ကြ်န္ျပဳခိုင္းေစျခင္း၊ ျဗိတိသွ်အရာရိွမ်ားအတြက္ ေခၚေဆာင္ သြား ျပီး ကြ်န္ခိုင္းေစျခင္း၊ ျဗိတိသွ်အရာရိွမ်ားအတြက္ ရိကၡာနွင့္ ေခ်ာစာပို့ေပးသည့္ လုပ္ငန္းတို့ကို ေနွာက္ယွက္ေန ျခင္း၊ လူဆိုး၀ါရမ္းေျပးမ်ား သြားေရာက္ခိုလံႈေနတတ္ျခင္း စသည္မ်ားကို အေၾကာင္းျပကာ ၎နယ္ကို ထိေရာက္စြာ သိမ္းသြင္းအုပ္ခ်ဳပ္ခြင့္ရရန္ ျဗိတိသွ်အာဏာပိုင္မ်ားထံ တင္ျပခဲ့ၾကျပန္သည္။ ျဗိတိ သွ်နိုင္ ငံေရးအာဏာပိုင္ျဖစ္ သည့္ ဘုရင္ခံဆရယ္ဂီ်နယ္ကရက္ေဒါက္သည္ ၁၉၂၀ ေမလ ပထမပတ္တြင္ ထိပ္တန္းအရာရိွၾကီးမ်ားနွင့္ ေမၿမဳိ႕၌ ေဆြးေႏြးကာ မသိမ္းသြင္းရေသးသည့္ နယ္ေျမမ်ားအေပၚ လံုး၀မစြက္ ဖက္ေရးမူကို ျပင္ဆင္ခဲ့သည္။ ၎ျပင္ဆင္ ခ်က္အရ ယခင္ ၁၈၉၄ တြင္ ထုတ္ျပန္ထားခဲ့သည့္ အမိန္႕ျဖစ္ေသာ မသိမ္းသြင္းရေသးေသာ နယ္ေျမမ်ားအတြင္း သို႕ ျဗိတိသွ်အရာရိွမ်ား လံုး၀ျဖတ္သန္း သြားလာျခင္း မျပဳရဟူ သည့္ အမိန့္ကို ျဖတ္သိမ္းကာ နွစ္နွစ္လွ်င္ တၾကိမ္ ၎ေဒသအတြင္းသို့ ခရီးထြက္ရန္ဟူ၍ ျပင္ဆင္ခဲ့သည္။ ထိုသို႕ခရီးထြက္ရာတြင္

(၁) စစ္ပုလိပ္ (၅၀) ေခၚေဆာင္သြားရန္၊ ၾကည္ျဖဴစြာလက္ခံမည့္ ေက်းရြာကိုသာ ၀င္ေရာက္လွ်က္ ခုခံမည့္ ေက်း ရြာမ်ားကို ေရွာင္ရွားရန္၊
(၂) အၾကမ္းဖက္သည့္ စနစ္ကို တတ္နိုင္သမွ်ေရွာင္ရွားရန္၊
(၃) ၎ေဒသအတြင္း ခရီးလွည့္ရာတြင္ အခြန္ေကာက္ခံျခင္း၊ ေက်းရြာလူၾကီးခန့္ထားျခင္း၊ တရားစီရင္ ေရးမွတ္ ျခင္း တို့ကို မျုပရန္၊ သို႕ေသာ္ ေက်းရြာလူၾကီး မ်ားကိုယ္ တိုင္က အမႈအခင္းမ်ားကို စီရင္ေပးရန္ ေတာင္းဆို လာခဲ့ လွ်င္ မျငင္းဆန္ရန္၊ အခြန္အေကာက္မ်ား ေပးသြင္းလာ လွ်င္လည္း မျငင္းဆန္ရန္၊
(၄) အခိ်န္ကာလၾကာျမင့္သည္ကို ပဓါနမထားရန္၊ ျဗိတိသွ် အုပ္ခ်ဳပ္ပံု ေရာက္ရိွလာျခင္းေၾကာင့္ ခံစားရမည့္ အက်ဳိးေက်းဇူးတို့ကို ေဟာေျပာေဆာင္ရြက္ရန္၊
(၅) သိမ္းသြင္းျပီးစ ကာလတြင္ အုပ္ခ်ဳပ္ေရး၊ တရားစီရင္ေရး၊ အခြန္ေကာက္ခံေရးတို႕ကို တင္းၾကပ္စြာ မ ေဆာင္ ရြက္ရန္၊
(၆) ေသနတ္ကို အလြန္ျမတ္နိုးသည့္ လူမ်ဳိးျဖစ္သျဖင့္ ေသနတ္ ေတြ႕လွ်င္ အတင္းမသိမ္းရန္၊ ေသနတ္ရိွ သူတို႕၏ အမည္စာရင္းျပဳလုပ္၍ လိုင္စင္ထုတ္ေပးရန္ဟူ၍ ယင္းေဒသသို႕နယ္ လွည့္ခရီးထြက္မည့္ ျဗိတိသွ်အ ရာရိွ မ်ားအား ညြန္ၾကား ခဲ့သည္။
ဘုရင္ခံသဘာပတိအျဖစ္ေဆာင္ရြက္ေသာ အစည္းအေ၀းပဲြတရပ္ကို ၁၉၂၈ ခုနွစ္၊ ၾသဂုတ္လ (၂၉)ရက္တြင္ ရန္ကုန္ၿမဳိ႕၌ ေခၚယူက်င္းပရာ မေကြး တိုင္းမင္းၾကီး၊ ရခိုင္တိုင္း မင္းၾကီး၊ ခ်င္းေတာင္တန္းနယ္အေရးပိုင္၊ ရခိုင္ေတာင္တန္းနယ္ အေရးပိုင္ႏွင့္ ပခုကၠဴေတာင္တန္းနယ္ ေတာင္တန္း၀န္ အီးတီဒီ ေဂၚဒိြဳင္တို႔ တက္ ေရာက္ခဲ့ၾကသည္။ ၎စည္းေ၀းပဲြတြင္ ပခုကၠဴ ခ်င္းေတာင္တန္းနယ္၏ လက္ရိွအေရးအခင္းမ်ားနွင့္ မသိမ္း သြင္းရ ေသးေသာ ခ်င္းေတာင္တန္းနယ္တို႕အေၾကာင္းကို လည္း ထည့္ သြင္းေဆြးေႏြးခဲ့ၾကသည္။ ၎စည္း ေ၀းပဲြမွ မသိမ္း သြင္းရေသးေသာ ခ်င္းေတာင္တန္းနယ္တြင္ အုပ္ခ်ဳပ္ေရး စတင္အေျခခ်ရန္၊ ယင္းနယ္ ၏ ေဒသအခ်ဳိ႕ကို ရခိုင္နယ္ ႏွင့္ ပခုကၠဴခ်င္းေတာင္တန္းနယ္မ်ားမွ ခဲြေ၀ အုပ္ခ်ဳပ္ရန္၊ ပခုကၠဴ ခ်င္း ေတာင္တန္း နယ္ကို မေကြးတိုင္းမင္းၾကီး၏ တိုက္ ရိုက္အုပ္ ခ်ဳပ္ျခင္းမွ ခဲြထုတ္လွ်က္ ဖလမ္းခရိုင္၊ ခ်င္းေတာင္တန္းနယ္ အုပ္ ခ်ဳပ္ေရးတြင္ ထည့္သြင္းရန္ ဆံုးျဖတ္ခဲ့ၾကသည္။ ထိုကဲ့သို႕ခဲြေ၀ျခင္းျဖင့္ ရခိုင္နယ္တြင္ ၀င္သြားမည့္ ခ်င္းအမ်ဳိး သားတို႕အား ၁၈၉၆ ခ်င္း ေတာင္ တန္းမ်ားဥပေဒျဖင့္ အုပ္ခ်ဳပ္ေရး၊ ခ်င္း ေတာင္ရိွ ခ်င္းတိုင္းရင္း သားမ်ားနွင့္ ရခိုင္နယ္တြင္ ပါ၀င္သြားမည့္ ခ်င္းအမ်ဳိးသားတို႕အား တေျပညီ အခြန္မ်ား ေကာက္ခံေရးစေသာ ကိစၥရပ္မ်ားကို ေဆာင္ရြက္ရန္ ရိွေန ေသးသျဖင့္ မသိမ္းသြင္းရ ေသးေသာ ခ်င္းေတာင္တန္းနယ္ကို ၁၉၂၉-၃၀ တြင္သာ သိမ္း သြင္းအုပ္ခ်ဳပ္ရန္ ဆံုးျဖတ္ခဲ့ၾကသည္။

1 ခ်င္းအမ်ဳိးသားတပ္ဦး၏ အေျခခံစစ္ပညာသင္တန္းသင္ရိုးမွ ေကာက္ႏွဳတ္ခ်က္၊
2-ခ်င္းအမ်ဳိးသားတပ္ဦးမွ ထုတ္ေဝသည့္ ၂၀၀၀ ခုႏွစ္ထုတ္ အမွတ္စဥ္ ၈ ခ်င္းအမ်ဳိးသားဂ်ာနယ္ထဲက We are the Chin Article
3 In Joyful celebration of golden anniversary of Chin National Day by Rev. Dr. Chum awi, 70
4 mnthhdajhjbjhjhfhtkhaihsdjsahalall
5 Religion and Politics among the Chin People in Burma (1896-1949) by Dr L.H Sakhong 2000 မွ ေကာက္ႏွဳတ္ခ်က္
6 No.8 Chin National Journal “ We are The Chin”, 26
7 Central-CLCC Annual Magazine (2005-2006) by Prof, Dr. Aye Aye Ngun, 26
8 No,8 Chin National Journal “We are the Chin” by Ye bawpi Chit (ba-ho-tha-nah choh), 27
9 No.8 Chin National Journal “We are the Chin” by Ye bawpi chit (ba-ho-tha-nah choh), 25
10 Central-CLCC Annual Magazine (2005-2006) by prof, Dr. Aye Aye Ngun, ေကာက္ႏွဳတ္ခ်က္
11 No.8 Chin National Journal “we are the Chin” by Ye bawpi Chit ( ba-ho-tha-nah choh), 26
12Mizo chznchin, by B.Thanf Liana, ေကာက္ႏွဳတ္ခ်က္
13 Religion and Politics among the Chin People in Burma (1896-1949) by Dr L.H Sakhong 2000 မွ ေကာက္ႏွဳတ္ခ်က္
14 Mizo chznchin, by B.Thang Liana, 47
15 Zo History by Dr Vom Son,
16 Luce, G H 1889-1979 phase of pre-pagan Burma, 90
17 ခ်င္းလဲန္ဖြဲ႕စည္းအေျခခံဥပေဒမႈၾကမ္း (၄) ၅
18 The Matu tribe history and culture, By Ram Ngai, 2
19 Religion and Politics among the Chin People in Burma (1896-1949) by Dr L.H Sakhong 2000 မွ ေကာက္ႏွဳတ္ခ်က္
20 က်င္ေဒြးဘေမာင္၊ ၁၉၀၀-၃၀ အတြင္း အုပ္ခ်ဳပ္ေရး အေျခအေန မွ ေကာက္ႏွဳတ္ခ်က္

"တိဘက္ ေတာင္တန္းေဒသမွ ေကာင္းကင္သျဂိဳလ္နည္း

ပုံမွာ ျမင္ရတာကေတာ့ တိဘက္ေဒသရွိ ဟိမဝႏၲာေတာင္တန္းေဒသေပၚေန တိဘက္လူမ်ိဳးတို႕ရဲ့ ေကာင္းကင္ သျဂိဳလ္နည္းပဲျဖစ္ပါတယ္။ ေကာင္းကင္ သျဂိဳလ္နည္းဆိုလို႕ သိပ္ျပီးေတာ့ ထူးထူးဆန္းဆန္းေတြ မထင္ၾကပါနဲ႕။ လူတေယာက္ ေသဆုံးသြားျပီဆိုရင္ အသက္ကင္းမဲ့သြားျပီျဖစ္တဲ့ ခႏၶာကိုယ္ ကိုတစစီ ခုတ္ထစ္ျဖတ္ေတာက္ျပီး ဟိမဝႏၲာဠင္းတလို ငွက္ေတြကို ေကြၽးလိုက္ျခင္းပဲျဖစ္ပါတယ္။

တိဘက္လူမ်ိဳးတို႕ရဲ့ ဒီ႐ိုးရာသျဂိဳလ္နည္းဟာ ကမ႓ာေပၚမွာ ေရွးအက်ဆုံးလူလုပ္ ဘာသာေရးအေဆာက္အဦးျဖစ္ျပီး လြန္ခဲ့တဲ့ ႏွစ္ေပါင္းတဲ့ႏွစ္ေပါင္း ၁၁၅၀၀ ေက်ာက္ေခတ္ထက္ေစာတဲ့ တူရကီႏိုင္ငံ အစၥတန္ဘူလ္ ျမိဳ႕အနီးရွိ "ဂိုဘက္ခ္လီတိုင္ပိုင္" Göbekli Tepe ယဥ္ေက်းမႈကေနဆင္းသက္လာၾကတယ္လို႕ ယူဆႏိုင္ျပီး အေစာဆုံးမွတ္တမ္းတင္ႏိုင္မႉကေတာ့ ေအဒီ ၁၂ ရာစု မွေပၚထြက္ခဲ့တဲ့ Book of the Dead (Bardo Thodol) မွာပဲေတြ႕ရွိခဲ့ပါတယ္။
တကယ္ေတာ့ ဒီလို သျဂိဳလ္နည္းဟာ အေနာက္ႏိုင္ငံေတြရဲ့အျမင္မွာေတာ့ ရက္စက္လွျပီးထူးဆန္းေနေပမဲ့ တိဘက္ေဒသလို ေက်ာက္ေတာင္ထူထပ္ျပီး တူးဆြဖို႕ခက္ခဲတဲ့ ေျမမ်က္ႏွာသြင္ျပင္မ်ိဳးရွိတဲ့ေဒသမွာ ဒီသျဂိဳလ္နည္းဟာအလြယ္ကူဆုံးနဲ႕ အဆင္အေျပဆုံးနည္းတခုပါပဲ။ ေနာက္တခ်က္က တိဘက္လူမ်ိဳးေတြေနထိုင္တဲ့ တိဘက္ေဒသဟာ သစ္ပင္မ်ားေပါက္ေရာက္ႏိုင္တဲ့ ပင္လယ္ေရမ်က္ႏွာျပင္ အထက္ အျမင့္ထက္ကို ေက်ာ္လြန္ျမင့္မားျပီး ေခ်ာင္းေျမာင္းအင္းအိုင္ေတြလဲမရွိတာေၾကာင့္ မီးသျဂိဳလ္ျခင္း။ ေရေမွ်ာျခင္းတို႕လိုနည္းလမ္းေတြနဲ႕လဲ မျဖစ္ႏိုင္ပါဘူး။တိဘက္ေတြရဲ့ သျဂိဳလ္နည္းဟာ တကယ္ေတာ့ ေကာင္းကင္ သျဂိဳလ္နည္းတခုထဲမဟုတ္ပါဘူး။ ပိုက္ဆံတတ္ႏိုင္သူမ်ား အတြက္ေတာ့ မီးသျဂိဳလ္ႏိုင္ေပမဲ့ တိဘက္ေဒသမွာေလာင္စာေစ်းႏႈန္းဟာ အလြန္ၾကီးျမင့္ျပီး ရွားပါးလွတဲ့အတြက္ေၾကာင့္ အမ်ားစုအတြက္ေတာ့ အဆင္မေျပလွပါဘူး။ ထိုနည္းလည္းေကာင္းပဲ ေရခ် သျဂိဳလ္နည္းဟာ ျမစ္မ်ား၊ေခ်ာင္းမ်ားနဲ႕ အလြန္ေဝးကြာလွတာေၾကာင့္ အဆင္မေျပလွပါဘူး။ တကယ္လက္ေတြ႕မွာေတာ့ ဒီေကာင္းကင္ သျဂိဳလ္နည္းဟာ အက်ယ္ျပန္႕ဆုံးနဲ႕ အသုံးအဝင္ဆုံးျဖစ္ေနပါတယ္။ ဒီလို သျဂိဳလ္လိုက္ခ်င္းအားျဖင့္ ေသဆုံးသူရဲ့ဝိညာဥ္ဟာ ေကာင္းကင္ဘုံကို ေရာက္ရွိသြားေစႏိုင္တယ္လို႕လဲ ယုံၾကည္ၾကပါတယ္။

တိဘက္ေတြဟာ မဟာယာန ဗုဒၶဘာသာကို ကိုးကြယ္ျပီး ေသဆုံးကြယ္လြန္ျပီးေနာက္ လူအျဖစ္ျပန္လည္ေမြးဖြားရမယ္လို႕ယုံၾကည္ၾကပါတယ္။
၁၉၅၀ ခုႏွစ္ ၌ တိဘက္ေဒသဟာ တရုတ္အစိုးရရဲ့ထိန္းခ်ဳပ္မႉေအာက္ကို ေရာက္ရွိသြားျပီးတဲ့ေနာက္မွာေတာ့ ဒီသျဂိဳလ္နည္းကို ပိတ္ပင္လိုက္ေပမဲ့ ၁၉၈၀ခုႏွစ္ေလာက္မွာေတာ့ ျပန္လည္ သျဂိဳလ္ခြင့္ျပဳလိုက္ရပါတယ္။ သို႕ေသာ္လည္း တစိမ္းတရံမ်ားႏွင့္ ကမ႓ာလွည့္ခရီးသြားမ်ား ကို ေတာ့ အသုဘ အခမ္းအနား ၾကည့္႐ႉခြင့္နဲ႕ အနီးကပ္ဓာတ္ပုံဗီဒီယို ႐ိုက္ကူးခြင့္ကိုေတာ့ ေယဘူယ်အားျဖင့္ တားျမစ္ပိတ္ပင္ထားတုန္းပါပဲ။တိဘက္ေဒသခံေတြဟာလည္း အသုဘအခမ္းအနားကို ဓာတ္ပုံ႐ိုက္ျခင္းဟာ ထြက္ခြါသြားေတာ့မဲ့ ဝိညာဥ္ ကို အေႏွာင့္အယွက္ျဖစ္ေစႏိုင္တယ္လို႕ ယုံၾကည္ၾကပါတယ္။ ဒါေပမဲ့လဲ ေလ့လာခ်င္သူေတြဟာ အေဝးကေနျဖစ္ေစ၊ က်န္ရစ္သူမိသားစုရဲ့ ခြင့္ျပဳခ်က္ရရင္ အနီးကပ္ ဓာတ္ပုံ႐ိုက္ခြင့္၊ေလ့လာခြင့္ရႏိုင္ပါတယ္။
"အသုဘ အခမ္းအနားအတြက္ျပင္ဆင္ပုံ"
တိဘက္လူမ်ိဳးတေယာက္ေသဆုံးကြယ္လြန္သြားျပီဆိုရင္ ႂကြင္းက်န္ရစ္တဲ့ ခႏၶာကို သုံးရက္တိတိ အိမ္မွာပဲထားရွိပါတယ္။သုံးရက္ျပည့္ေျမာက္တဲ့ မနက္ေစာေစာမွာေတာ့ ကြယ္လြန္သူရဲ့ ရုပ္အေလာင္းကို ေနာက္ျပန္အေနအထားျဖင့္ ေျခေရာ၊လက္ေရာ တင္းတင္းက်ပ္က်ပ္ တုပ္ျပီး အဝတ္အိပ္ထဲထည့္ကာ စနစ္တက်ထုပ္ပိုးပါတယ္။ဒီလိုထုတ္ပိုးျပီးတဲ့ရုပ္အေလာင္းကို က်န္ရစ္သူ မိသားစုဝင္ထဲမွ တေယာက္ဟာ ေက်ာပိုးသယ္ေဆာင္ကာ သျဂိဳလ္ရန္ သတ္မွတ္ထားတဲ့ကြင္းျပင္ ကို သယ္ေဆာင္သြားပါေတာ့တယ္။ သတ္မွတ္ထားတဲ့ ကြင္းျပင္ကိုေရာက္ရင္ေတာ့ အဲဒီ အေလာင္းေကာင္အထုတ္အတိုင္းပဲ တိဘက္ လားမားဘုန္းေတာ္ၾကီးမ်ားက သရဏ ဂံု တင္ေပးရပါတယ္။ သရဏ ဂံုတင္အျပီးမွာေတာ့ က်န္ရစ္သူ မိသားစုဝင္မ်ားက ကြယ္လြန္သူကိုေနာက္ဆုံးအေနနဲ႕ကန္ေတာ့ၾကပါတယ္။ ကန္ေတာ့ျပီးတာနဲ႕ သတ္မွတ္ထားတဲ့ ေနရာမွာ အသုဘအခမ္းအနားကို ျပင္ဆင္မဲ့လူ(သုဘရာဇာ)လက္ထဲကိုအပ္လိုက္ၾကပါေတာ့တယ္။ မကြၽမ္းက်င္သူလုပ္ခြင့္မရွိပါဘူး။ သုဘရာဇာဟာ အထုပ္ၾကီးကိုေျဖခ်လိုက္ျပီး ပထမဆုံး အေလာင္းေကာင္ရဲ့ ေက်ာဘက္ကို ဓားျဖင့္ စနစ္တက်ျမန္ျမန္ဆန္ဆန္ စျပီးခြဲလိုက္ပါေတာ့တယ္။ ဒီအခ်ိန္မွာ ဠင္းတမ်ားကေတာ့ ေခါင္းေပၚမွာ ဝဲပ်ံျပီး ေစာင့္ဆိုင္းေနပါတယ္။ သုဘရာဇာဟာ စနစ္တက်နဲ႕ တဆင့္ခ်င္း အေလာင္းေကာင္ကို တစစီ ခုတ္ထစ္ ျဖတ္ေတာက္လိုက္ျပီး အတြင္းမွကလီစာမ်ားကိုေတာ့ သက္သက္ထုတ္ယူထားလိုက္ပါတယ္။ ျပီးထားတဲ့ အေလာင္းေကာင္ကို ဠင္းတမ်ားအလယ္မွာထားလိုက္ျပီး ခပ္ေဝးေဝးမွ အကဲခတ္ေနပါေတာ့တယ္။ တခ်ိန္ထဲမွာပဲ ဆာေလာင္ေနတဲ့ဠင္းတ တသိုက္ဟာ အေလာင္းေကာင္အနားကို စုျပံုတိုးေဝွ႕လာၾကျပီး မိနစ္ပိုင္းအတြင္းမွာပဲ အ႐ိုးၾကီးသက္သက္ပဲ က်န္ေနေအာင္ စားေသာက္လိုက္ၾကျပီး တခ်ိဳ႕အ႐ိုးမ်ားကိုေတာ့ ခ်ီမယူေဆာင္ျပီးထြက္သြားပါေတာ့တယ္။အဲ အခါမွာေတာ့ သုဘရာဇာဟာ ျပန္လည္ေရာက္ရွိလာျပီး က်န္ရွိေနတဲ့ အ႐ိုးမ်ားကို ညက္ညက္ေက်ေအာင္ ထုေထာင္းကာ ေစာေစာက သီးသန္႕ဖယ္ထားတဲ့ ကလီစာမ်ားနဲ႕ေရာေႏွာျပီး တဖန္ျပန္လည္ေကြၽးေမြးရပါတယ္၊ ဒီတခါမွာေတာ့ အစာမဝေသးတဲ့ ဠင္းတတခ်ိဳ႕နဲ႕ စြန္ရဲမ်ား၊က်ီးကန္းမ်ားလို ငွက္ငယ္မ်ား ထိုးဆိတ္ ကာ အစအနမက်န္ပဲ ေျပာင္ရွင္းေနေအာင္စားေသာက္လိုက္ၾကပါေတာ့တယ္။
တိဘက္ေတြဟာ ဒီလို အသုဘ အခန္းအနားကို က်န္ရစ္သူ မိသားစုေတြအေနနဲ႕ ၾကည့္႐ႈဖို႕ကို အားေပးတိုက္တြန္းျပီး ေသျခင္းတရားကို ေၾကာက္ရြံခ်င္း စက္ဆုတ္ျခင္း အလွ်င္း မရွိပါဘူး။ အခုအခါမွာေတာ့ ဗုဒၶတရားဓမၼရဲ့ ဆုံးမမႉသံေတြ၊ ျငိမ္းခ်မ္းမႉေတြနဲ႕ ထံုမႊန္းေနျပီး မေသေဆးနဲ႕ ရွန္ဂရီလာေတာအုပ္ ေခၚထြက္ရပ္ေပါက္ဝိဇၨာ ေဇာ္ဂ်ီ တပသီမ်ား ေပ်ာ္စံရာရွန္ဂရီလာေတာအုပ္ ရွိရာ ဟိမဝႏၲာေတာင္တန္းမ်ားၾကားက ကမ႓ာရဲ့ ေခါင္မိုးလို႕ တင္စားေခၚေဝၚျခင္းခံရတဲ့ တိဘက္ေဒသဟာ တရုတ္အစိုးရရဲ့ တိဘက္ ကိုယ္ပိုင္အုပ္ခ်ဳပ္ခြင့္ရေဒသ အျဖစ္ ေျပာင္းလဲသြားျပီးေနာက္မွာေတာ့ အေသခံ မီး႐ိႈ႕ ဆႏၵျပမႉေတြ ၊ပစ္သံ၊ခတ္သံမ်ားနဲ႕ အတူ တိဘက္အမ်ိဳးသား အမ်ားစုဟာ အိမ္နီးခ်င္း အိႏိၵယနဲ႕ အေနာက္ႏိုင္ငံမ်ားကို တစတစ ေျပာင္းေရႊ႕အေျခခ် ထြက္ခြါသြားၾကေနျပီျဖစ္ပါတယ္။
အမ်ားျပည္သူ ဗဟုသုတရရွိရန္ႏွင့္ ေလ့လာႏိုင္ရန္ တိဘက္အမ်ိဳးသားတို႕ရဲ့ ေကာင္းကင္ သျဂိဳလ္ျခင္း အသုဘ အခမ္းအနားတခုရဲ့ မွတ္တမ္းတင္ ဗီဒီယိုဖိုင္ လင့္ကိုပါေပးလိုက္ပါ့မယ္။ ေၾကာက္ရြံ အသည္းငယ္သူမ်ား၊ ႏွလုံးအားနည္းသူမ်ား၊သက္ၾကီးရြယ္အိုႏွင့္ ကေလးငယ္မ်ားၾကည့္႐ႉဖို႕ လုံးဝ(လုံးဝ) မသင့္ေတာ္ေၾကာင္းကိုေတာ့ ၾကိဳတင္အသိေပးလိုက္ပါတယ္။

http://www.youtube.com/watch?v=bbCtfHQYwuY&feature=related

အင္တာနက္စာမ်က္ႏွာရဲ ့ေအာက္ဆုံးမွာ ဗီြဒီယိုင္ဖိုင္ တင္ျပေပးထားပါတယ္ ေႀကာက္ရြ ့ံတပ္ေသာသူ
ႏွလုံးေရာဂါရွိေသာသူမ်ားမႀကည္ ့ပါႏွင္ ့

(ကိုေဂၚလီ)

ေျမာက္ဦးနန္းေတာ္တည္ေဆာက္ခပုံဧ ့အက်ယ္အ၀န္း

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

ေျမာက္ဦးျမိဳ႔ေတာ္ဟိ နန္းေတာ္ကုန္းကို မင္းေစာမြန္ တည္ေဆာက္ခစြာမာ
မူလအနီနန္႔ ကုကၠားေတာင္နန္႔ ေတာင္ညဳိေတာင္နစ္ခုကုိ တူးျဖဳညီွပနာ
တည္ေဆာက္ခေရ ေက်ာက္ေဆာင္ေက်ာက္သားျမီခံ ျမီျဖစ္သည္။
နန္းကုန္းပတ္လည္စတုရန္းပံုသ႑န္ကို ေက်ာက္အုတ္တိနန္႕ တံတုိင္းျပပနာ
အမာခံျပဳလုိ႔ ေကာဇာသၾကစ္(၇၉၂)ခုေတာ္သလင္းလဆန္း(၁)ရက္ တနဂၤႏြီနိ႔
ခရစ္သကၠရာဇ္(၁၄၃၀)ခုႏွစ္မာ ေျမာက္ဦးေခတ္ထီးနန္းကို စတင္တည္ေထာင္သည္။

ပထမဆံုးေျမာက္ဦးနန္းေတာ္ကို ေစာမြန္မင္းမ်ားလက္ထက္အုတ္တံတုိင္းတိနန္႔ရာ
အျခီခံခ်ပနာ တည္ေဆာက္ချခင္းျဖစ္သည္။ ေျမာက္ဦးဒုတိယေခတ္ မင္းဗာဘုရင္
လက္ထက္ ေရာက္ေတအခါမွ ေက်ာက္သားအမာခံတံတုိင္းတိနန္ ႔ထပ္မံျပီး
ခုိ္င္ခံ႔ၾကီးက်ယ္တည္ေဆာက္ခသည္။

နန္းေတာ္ကုန္းမာအဆင္႔သံုးဆင္႔ျဖစ္သည္။ ထိပ္ဆံုးအျမင့္ကပင္ ေအာက္ဆံုးအဆင္႔ထိ
ေပေပါင္း(၅၀)ျမင့္သည္။ တတိယအဆင့္ဧ့ ေတာင္ဘက္သို႔ေပေပါင္း(၁၆၀၆) ေပဟိသည္။
အရွိဘက္မွအေနာက္ဘက္သုိ႔ ေပေပါင္း(၁၇၄၀)ေပဟိသည္။ တံတုိင္းမ်ားေအာက္ျခီမာ
ေက်ာက္သား(၇)ေပထုထည္ဟိသည္။ တံတုိင္းတိဧ့ အထက္ပုိင္းထုထည္မာ(၄)ေပဟိသည္။
ပထမနန္႔ ဒုတိယတံတုိင္းအကြာအဝီးမာ ေပေပါင္း(၂၃၇)ေပရွည္လ်ွားသည္။ အထက္ဆုံးအထပ္
နန္းရင္ျပင္ဧ့ အက်ယ္အ၀န္းမာ (၆၅၆)ေပက်ယ္၀န္းသည္။ အရွိဘက္အဆင္႔တန္းခါးမွ
ဒုတိယအဆင့္တန္းခါးသုိ႔ ေပေပါင္း(၂၃၃)ေပဟိသည္။ ယင္းကတစ္ဆင့္ တတိယအဆင္႔တန္းခါးသုိ႔
(၁၆၆)ေပ ဟိသည္။ အထက္ဆံုးအထပ္နန္းရင္ျပင္ဧ့ ေျမာက္မွေတာင္ဘက္သို႔
အလ်ားေပေပါင္း(၆၇၉) ေပက်ယ္၀န္းေလသည္။ ေတာင္ဘက္တတိယအဆင္႔မွ ဒုတိယအဆင္႔သို႔
ေပေပါင္း(၁၃၈)ေပဟိသည္။ ယင္းကနီ ပထမတန္းခါးအထိေပေပါင္း(၄၅၀)အကြာအဝီးဟိသည္။
တန္းခါးတိဧ့ဝင္ေပါက္မာ (၁၀)ေပစီက်ယ္၀န္းသည္။ တံခါးတစ္ဘက္တစ္ခ်က္စီဧ့
တံခါးေဘာင္တိမာ(၈)ေပစီရွိသို႔ ထိုးထြက္လ်က္ဟိသည္။ တံတုိင္းမ်ားဧ့ထုထည္
အထူမွာ(၇)ေပ (၆)ေပဟိျပီး (၁၂)ေပစီျမင္႔သည္။ တန္းခါးမ်ားဧ့ အထဲဘက္ထရံမ်ားမာ
ျမီနန္႔တစ္ေပခန႔္အကြာဟိ (၈)ေပအျမင္႔ေက်ာက္တုံးၾကီးမာ (၅)လက္မဟိေသာ
အေပါက္တစ္ေပါက္စီကို ထြင္းလုပ္ျပဳျပင္တပ္ဆင္ထားသည္။ ယင္းတန္းခါးတိကို
ပိတ္နုိင္ဖုိ႔အတြက္ အရွင္တန္းခါးတပ္ဆင္ထားျခင္းျဖစ္သည္။
နန္းေတာ္ဧ့ အေနာက္ဘက္ဒုတိယနန္႔ တတိယတံတုိင္းအၾကားတြင္က်ဳံးမ်ားဟိသည္။
အရွိေတာင္ဘက္မာ ဗဟုိရ္စည္ေတာ္ထားဟိေရ စည္ေတာ္ကိုအခ်ိန္မွန္တီးေရ
(ယြန္းေတာင္)ေခၚ (ရြန္းေတာင္) တည္ရွိသည္။ ေတာင္ဘက္မာ (၀ယိုင္သာ)ေခၚ
(ဥယ်ာဥ္ေတာ္)ထားဟိသည္။ (အဂုအခါအထက္တန္းေက်ာင္း ေဘာလံုးကြင္းေနရာျဖစ္သည္)
နန္းေတာ္ဧ့ အရွိဖက္ဒုတိယအဆင့္မာ နန္းသူနန္းသားရုိ႕ေသာက္သံုးကတ္ေတ
ေသာက္ရီကန္(နန္းသားကန္)တည္ဟိသည္။ အဂုအခါ ယင္းကန္ကုိ (နံသာကန္) ဟုေခၚကတ္သည္၊၊ အဂုနန္းေတာ္ကုန္းဧ့ အရိွ႔ဖက္ဆင္းလမ္း (နန္းေက်ာက္ေလွကား) အဂုျပည္သူဆီးရုံၾကီးရွိ၊လွီကားနန္႔အေနာက္ဘက္ဟိနန္ကုန္ုးအဆင္း(လီွကား)တိမာ
ျဗိတိသွ်အဂၤလိပ္တိ စိုးစံခဲ႔စဥ္ကာလေျမာက္ဦးနန္းရာကုန္းကုိ ေဖာက္ပီးေက အရွိနန္႔အေနာက္ ေတာက္ေလ်ွာက္ပိုင္းပီး လမ္းလုပ္ဖုိ႔စီစဥ္ခသည္၊၊ တစ္ျမဳိ႔လုံုးကကန္႔ကြက္ဆႏၵကတ္လို႔ လမ္းမေဖာက္ပဲတန႔္ပနာ ယခင္မင္းဆင္းလွီကားကိုပတ္လုိ႔ အရွိနန္႔အေနာက္ တစ္ေျဖာင္႔တည္းေက်ာက္လွီကား (၂)ခုကို တပ္ဆင္ထားခဲ႔ျခင္းျဖစ္သည္။
ရခိုင္မင္းမ်ားလက္ထက္ နန္းေတာ္ကုန္းသို႔အဆင္းအတက ္ေက်ာက္လွီကားအစစ္မွန္နီရာတိက
အေနာက္ဘက္မာ (ယခုပါတီယူနစ္ေဟာင္းရွိ) ေက်ာက္ေလွကားဆင္းလမး္တစ္ခု
ေရွ႔ဘက္သို႔တစ္ေျဖာင္႔တည္း နန္းသားကန္ေတာ္ဘက္သို႔ ဆင္းလမး္ေက်ာက္လွီကားတစ္ခုျဖစ္သည္။ ရွိမင္းမ်ားသည္ ဤနန္းေတာ္ကုန္းသို႔ အရပ္ေလးမ်က္နာဆင္းတက္နိုင္ၾကစီရန္အရပ္ေလးမ်က္နာမာ ေရွးေက်ာက္လွီကား
တံခါးေပါက္(၄)ခုကုိ တြိျမင္ရသည္။ သို႔ျဖစ္ပါ၍ရခိုင္ျမိဳ႔တည္ဗိသုကာက်မ္းမာ ေဖၚျပထားသည္။

(ခုနစ္ရာကိုးဆယ္၊ စြန္း၀ယ္နစ္ေဟ္
လေတာ္သလင္း၊လွ်ံ၀င္းထြန္းညီ၊
ထြက္ျပီး ေနထက္၊ဆန္းတစ္ရက္၌
ေျမာက္ဦးျမိ႔ဳသာ၊တည္ျခင္းရာကား
ေတာင္ညိဳကုကၠား၊နစ္ပါးတူညီ
ဘုမၼိနက္သန္၊ေျမၾကန္႔သင္႔ရာ
ယင္းသည္မွာလည္း၊ အကာအငး္သီး
ထားတံုျပီးမွ၊ တည္ေထြျမဳိနန္း
ကန္စန္းကန္လဂ္၊တေထာက္ဘက္ကို
မပ်က္ထုိေရာ္၊ဆက္တက္ေသာ္ကား
အရာေထာင္ေသာင္း၊က်ိန္းခန္းေအာင္း၏ ၊၊) ဟုပါဟိသည္။

ဤေျမာက္ဦးျမိဳ႔နန္းေတာ္ကုန္းကို တံတိုင္းသံုးတန္ ၀ုိင္းရံပနာ ထိုတံတိုင္းတိ
အၾကားမာ က်ဳံေတာ္မ်ားထားဟိသည္၊၊ ျမိဳ႔တံတုိင္းတိ အထက္မာေလ့
ျမင္းစီးသူရဲဗိုလ္ပါရုိ႕ စီးနင္းလားလာနုိင္ေအာင္စီမံျပဳလုပ္ထားသည္၊၊
ျမဳိ႔ေက်ာက္တံခါးမ်ားတိကုိေလ ခုိင္လံုစြာနန္႔ခမ္နားၾကိးက်ယ္စြာတည္ေဆာက္
စီမံထားခသည္။ ယင္းေၾကာင့္ ေျမာက္ဦးျမိဳ႔ေတာ္ၾကီးသည္ ယင္းခ်ိန္ကအိမ္ျခီေပါင္းမ်ားစြာနန္္
(ၾကက္ပ်ံမက်) စည္ကားခသည္။ သို႔ျဖစ္ပါ၍ ခရစ္ေအဒီ(၁၅)ရာစု(၁၆)ရာစုထိ ကာလအထဲမာ
အလြန္ခ်မ္းသာၾကြယ္၀ေသာကမၻာအဆင္႔မီသမုိင္းတင္ထင္ရွားေသာ( The City Of Moruk Oo)
ျမိဳ႔တစ္ျမဳိ႔သာျဖစ္ေပသတည္း၊၊

ရခိုင္တစ္က်ပ္ ၊ ဗမာတစ္က်ပ္ ၊ ရွမ္းတစ္က်ပ္

ဗမာက်ဴးေက်ာ္စစ္ကို (၄၅) ရက္ၾကာ ခုခံတိုက္ခိုက္ၿပီးေနာက္ 1784 ခုႏွစ္ ဒီဇင္ဘာ 31 ရက္ေန႔မွာ မဟ...ာျမတ္မုနိ ရုပ္ရွင္ေတာ္ျမတ္ႏွင့္အတူ ရခိုင္ျပည္ၾကီး အသိမ္းခံလိုက္ရသည္။ ဗမာမ်ားသည္ ရခိုင္ေရႊနန္းေတာ္၊ ပိဋိကတ္တိုက္ေတာ္၊ ဘုန္းၾကီးေက်ာင္းအၾကီး (၃၀) အငယ္ (၃၀၀၀) ေက်ာ္ကို မီးရႈိ႕ဖ်က္စီးခဲ့သည္။ ရခိုင္တစ္ျပည္လံုး လူေသေကာင္မ်ားျဖင့္ ျပန္႔ၾကဲေနၾကေတာ့သည္။

ႏွစ္ေပါင္း ၅၀၀၀ ေက်ာ္ ကိုယ့္ထီး ကိုယ့္နန္းႏွင့္ ေနထိုင္ခဲ့ၾကေသာ ရခိုင္ႏိုင္ငံသား တို႔မွာ ကူမည့္သူမရွိ ေဘးလြတ္ရာသို႔ ထြက္ေျပးတိမ္းေရွာင္ေနရသည္။ ဗမာမ်ားသည္ ပုခက္တြင္းသား ကေလးသူငယ္ပင္ မခ်န္ သတ္ျဖတ္သည္။ ရခိုင္မွတ္တမ္းမ်ားအရ ရခိုင္ (၇) သန္းေက်ာ္ အသတ္ခံရသည္။ ႏွစ္ေပါင္း (၄၀) လံုးလံုး ရခိုင္မ်ဳိးတုန္းေအာင္ အသတ္ခံရသည္။ မာန္ေအာင္ၿမိဳ႕ တစ္ျမိဳ႕တည္းတြင္ပင္ အသတ္ခံရသည္ကို မွတ္တမ္းတင္ထားသည္မွာ “လူငယ္ တစ္ေသာင္း၊ လူၾကီးေပါင္းမူ ရွစ္ေသာင္းစြန္းစြန္း၊ တစ္သိန္းမွန္း၏ မယြန္းထိုခါ၊ သီကုန္(ေသကုန္)ပါ၏ သိမ္းကာ ယူကာ ျပည္အင္း၀သို႔ ပါရလီျငား လူေယာက်ၤားႏွင့္ မျပားမွန္းထ လူမိန္းမကို ရြီၾကလီေသာ္ ႏွစ္သိန္းေက်ာ္၏ ၾကားေသာ္ျမင္ခါ ေၾကာက္ဖြယ္သာတည္း။” ဟု ျဖစ္သည္။

1826 ခုႏွစ္ ျဗိတိသွ် လက္ေအာက္သို႔ က်ေရာက္ေသာအခါ ဗမာလက္ေအာက္ အႏွစ္ (၄၀) ငရဲစခန္း သည္ တစ္ခန္းရပ္သည္။ က်ဴးေက်ာ္သူ ဗမာတို႔ကို ႏွင္ထုတ္ကာ အဂၤလိပ္တို႔ တဖန္ အုပ္ခ်ဳပ္သည္။ အဂၤလိပ္တို႔ အကာအကြယ္ေၾကာင့္ ေသကံမေရာက္ သက္မေပ်ာက္သည့္ ဘဂၤလားမွ ရခိုင္ ငါးေသာင္းခန္႔ကို ရခိုင္ျပည္တြင္ ျပန္လည္ေနရာခ်ေပးသည္။ သခင္ေျပာင္းေသာ ကၽြန္ဘ၀သည္ပင္ ရခိုင္တို႔အဖို႔ ကံထူးကံျမတ္ ျဖစ္သည္။

ဗမာမ်ား လူမ်ဳိးေရး မုန္းတီးမႈျဖင့္ သတ္ျဖတ္ျခင္းမွ လြတ္ေျမာက္ရသည္ မဟုတ္ပါလား။ ကၽြန္ဘ၀ တစ္ျဖစ္လဲကိုပင္ ရခိုင္တို႔က “ ေခတ္ေကာင္းစဥ္က” ဟု တင္စားေခၚေ၀ၚၾကသည္။ မွန္ပါသည္ ဗမာလက္ေအာက္ ႏွစ္ (၄၀) လံုးလံုး ဒုကၡပင္လယ္ေ၀ခဲ့ရေသာ ရခိုင္တို႔ ကိုယ့္အိမ္ကိုယ္ ျပန္ခြင့္ရခဲ့သည္။ ျဗိတိသွ်တို႔ အကာအကြယ္ရခဲ့သျဖင့္ ရခိုင္စာေပ ျပန္လည္နလန္ထူလာႏိုင္ခဲ့သည္။ ေအးခ်မ္းစြာ အလုပ္လုပ္ခြင့္ရသျဖင့္ စီးပြားေရးေကာင္းမြန္လာခဲ့သည္။ ေခတ္ပညာလည္း သင္ၾကားခြင့္ရခဲ့သည္။

ရခိုင္ကၽြန္သက္ (၁၀၁) ႏွစ္တင္းတင္းျပည့္ေသာေန႔ 1886 ခု ဇန္န၀ါရီလတြင္ ဗမာတစ္ျပည္လံုး အဂၤလိပ္လက္ေအာက္က်ေရာက္ၿပီး ၀ဋ္ေကၽြးျပန္သင့္သည္။ ရခိုင္အမ်ဳိးသား ဆရာေတာ္ ဦးဥတၱမက ဗမာ၏ လြပ္လပ္ေရးမ်ဳိးေစ့ကို ခ်ေပးခဲ့သည္။ ၀ံႆာႏု စိတ္ဓါတ္ကို ႏႈိးဆြေပးသည္။ အၾကိမ္ၾကိမ္ ေထာင္ခ် အဖမ္းခံရသည္။ ရခိုင္တို႔သည္ လြပ္လပ္ေရးအတြက္ ဗမာတို႔ႏွင့္တန္းတူ ၾကိဳးစားခဲ့သည္။ အေခ်ာင္မခိုပါ။ မင္းသားႀကီး ရႊီဘန္းသည္ အဂၤလိပ္ကို စတင္ေတာ္လွန္ဖို႔ ၾကိဳးစားသည္ ဗမာမွတ္တမ္းတြင္ မရွိ။

ဖက္ဆစ္ဂ်ပန္ကို ရခိုင္က အရင္ေတာ္လွန္သည္။ 1945 ခု မတ္လ 27 ရက္ေန႔တြင္ ဗမာက ဂ်ပန္ကိုေတာ္လွန္ေသာအခါ ရခိုင္တြင္ ဂ်ပန္မရွိေတာ့ပါ။ ရခိုင္တို႔ ကိုယ့္အား ကိုယ္ကိုး ေတာ္လွန္ခဲ့ၾကျခင္းျဖစ္သည္။ ဗမာ့တပ္မေတာ္မွ ရိုင္ဖယ္တစ္လက္ အကူအညီမယူခဲ့။ ဂ်ပန္အဆုတ္တြင္ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္း ရခိုင္ျပည္သို႔ေရာက္လာသည္။ ဆရာေတာ္ အရွင္ဦးစိႏၵာ က်င္းပေသာ ၾကာအင္းေထာင္ ညီလာခံကို တက္ျဖစ္သည္။ အလံနီ ပါတီမွ ဦးေအာင္သန္းက ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္းကို လူသတ္မႈျဖင့္ တရားစြဲသည္။ စစ္ေတြကိုင္းတန္းရပ္တြင္ “ရခိုင္တစ္က်ပ္၊ ဗမာတစ္က်ပ္၊ ရွမ္းတစ္က်ပ္” တရားကိုစေဟာသည္။ စည္းရံုးလို႔မရသျဖင့္ “ေျမြေပြးႏွင့္ ရခိုင္ကိုေတြ႕လွ်င္ ရခိုင္ကို အရင္သတ္ရမယ္” ဟု ဗမာျပည္တြင္ ၀ါဒျဖန္႔သည္။

သခင္စိုး၊သခင္သန္းထြန္း ကြန္ျမဴနစ္အဖြဲ႕ကလည္း ဆရာေတာ္ အရွင္ပညာသီဟကို ဗမာျပည္လြတ္လပ္ေရးရက ရခိုင္ကိုလည္း လြပ္လပ္ေရးေပးဖို႔၊ မႏၲေလး မဟာျမတ္မုနိကိုလည္း ျပန္ေပးမည္ဟု လိမ္သည္။ ရိုးသားေသာ ရခိုင္ေခါင္းေဆာင္မ်ားက ဗမာမ်က္လွည့္ကို ယံုၾကည္သည္။

လြတ္လပ္ေရးရလာသည္ သို႔ေသာ္ ဗမာ့လြတ္လပ္ေရးသာ ျဖစ္သည္။ ရခိုင္ႏွင့္ မဆိုင္ပါ၊ ရွမ္းႏွင့္မဆိုင္ပါ။ မြန္ႏွင့္ မဆိုင္ပါ၊ ကရင္ႏွင့္ မဆိုင္ပါ။ တိုင္းရင္းသားတို႔ကို ကလိမ္ကက်စ္လုပ္ၿပီးရေသာ လြပ္လပ္ေရးျဖစ္သည္။ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေအာင္ဆန္းေျပာေသာ “ရခိုင္တစ္က်ပ္-ဗမာတစ္က်ပ္၊ ရွမ္းတစ္က်ပ္-ဗမာတစ္က်ပ္၊ မြန္တစ္က်ပ္- ဗမာတစ္က်ပ္” သည္ တိုင္းရင္းသားတစ္က်ပ္ ဗမာ အားလံုး ျဖစ္သည္။ တိုင္းရင္းသားတို႔ တစ္က်ပ္ တစ္က်ပ္စီရေသာအခါ ဗမာက သပိတ္၀င္အိတ္၀င္ ခုႏွစ္က်ပ္ အေခ်ာင္ရသည္။ တစ္နည္းေျပာရလွ်င္ ရခိုင္တို႔ ဗမာလက္ေအာက္သို႔ ေနာက္တစ္ၾကိမ္ ကၽြန္ဇတ္သြင္းခံရသည္။

ႏွစ္ေပါင္း 116 ႏွစ္အၾကာတြင္ ပထမဆံုးအၾကိမ္ ေျခခ်ေသာ ဗိုလ္ရန္ေအာင္ေခါင္းေဆာင္ေသာ ဗမာ့တပ္မေတာ္သည္ ရခိုင္ျပည္ျပန္လာေသာ ရခိုင္ (၄၀၀) ေက်ာ္ကို အကူအညီမေပးပဲ သေဘၤာကို ျမွဳပ္ကာ လုပ္ၾကံလိုက္သည္။ ဗမာျပည္လြတ္လပ္ေရးရၿပီး လြပ္လပ္ေသာဗမာျပည္တြင္ ပါလီမန္ဒီမိုကေရစီစနစ္ က်င့္သံုးသည္။ ပါလီမန္တြင္ ရခိုင္တို႔ လြပ္လပ္စြာ ေျပာဆိုခြင့္ တင္ျပခြင့္ရေပမယ့္ လြပ္လပ္စြာ လုပ္ကိုင္ခြင့္မရခဲ့။

1952 ခုႏွစ္တြင္ ေတာပန္ဇင္း၊ အခစား၊ မန္က်ဥ္းကုန္း၊ စေသာရြာတို႔ကို ရြာလံုးကၽြတ္သတ္ျဖတ္ၿပီး ဦးႏုက ရခိုင္သားတို႔ကို ဒီမိုကေရစီႏွင့္ မိတ္ဆက္ေပးသည္။ ဦးႏု၏ ဒီမိုကေရစီသည္ ရခိုင္သားတို႔အဖို႔ ခါးသီးလွ၏။ ေျမာက္ဦး နန္ရာကုန္းတြင္ ရခိုင္မ်ဳိးခ်စ္ ထြန္းလွေအာင္ကို ဗမာစစ္တပ္က က်ားထိုးသတ္ပစ္ခဲ့သည္။ ရခိုင္ႏိုင္ငံေတာ္သည္ ဖက္ဆစ္ထက္ အဆေပါင္းမ်ားစြားဆိုး၀ါးေသာ ဗမာတို႔လက္ေအာက္သို႔ က်ေရာက္ခဲ့ရျပန္သည္။ 1958 တြင္ ဖဆပလ ႏွစ္ျခမ္းကြဲၿပီး ျပည္နယ္ျပႆနာ ေပၚလာသည္။

ဦးႏု၏ ဖဆပလက “မဲေပးလွ်င္ ျပည္နယ္ေပးမည္” ဟုလိမ္သည္။ ဗေဆြ၏ ဖဆပလက “ျပည္နယ္ေတာ့မေပးႏိုင္ဘူး က်န္တဲ့ဟာပဲ ေပးႏိုင္မယ္” ဟု ေျပာင္ စိန္ေခၚသည္။ ျပည္နယ္အဆင့္ကိုပင္ ဗမာတို႔ဆီက လက္ျဖန္႔ေတာင္းရေသာ သူေတာင္းစားဘ၀ေရာက္ေနသည့္ ရခိုင္သားတို႔က မ်က္ေစ့မွိတ္ကာ အမတ္ေနရာ 9 ဦးစလံုးကို ဦးႏုအား ပံုေအာလိုက္သည္။ 1960 ေရြးေကာက္ပြဲတြင္ ဦးႏုပါတီအႏိုင္ရသည္။ သို႔ေသာ္ ရခိုင္သားတို႔ ျပည္နယ္မရ။ “ဦးႏုကတိတည္ပါေစ၊ ရခိုင္ျပည္နယ္ အရင္ေပးပါ” ဟု ငယ္သံပါေအာင္ေအာ္ကာ လည္ေခ်ာင္းကြဲသည္။

ရခိုင္က ျပည္နယ္ေတာင္း ၊ ရွမ္းက ဖက္ဒရယ္မူ တင္လာသည့္အခါ ဦးႏု ဟန္မေဆာင္ႏိုင္ေတာ့ပဲ ေန၀င္းကို အာဏာလႊဲအပ္လိုက္ရသည္။ ဗမာတို႔ ပင္ကိုယ္ ဘီလူးရုပ္ကို ျပရေတာ့သည္။ “ေအာင္ဆန္း ေပးတဲ့တစ္က်ပ္ကို ၊ ေန၀င္းက လုယူသြားသည္၊ ထိုအခါ တိုင္းရင္းသားတို႔က ၀ လံုးကြင္းသည္” 1967 ၾသဂုတ္ 13 ရက္ ဥပုသ္ေန႔ စစ္ေတြၿမိဳ႕တြင္ ရခိုင္သား (၃၀၀) ေက်ာ္ကို ေန၀င္းစစ္တပ္က ပစ္သတ္လိုက္သည္။ မဆလလက္ထက္ ရခိုင္တစ္မ်ဳိးသားလံုး စာရိတၱပ်က္စီးၿပီး ရခိုင္လူညြန္႔တုန္းသည္။

ညီအကိုပါဟုု လိမ္လို႔မရ ၊ ရခိုင္ႏွင့္ ဗမာသည္ သီးျခားစီျဖစ္သည္။ ရခိုင္တို႔သည္ သမိုင္းအစဥ္အဆက္ ကိုယ့္ထီး ကိုယ့္နန္းႏွင့္ ေနလာေသာ လူမ်ဳိးတစ္မ်ဳိးျဖစ္သည္။ ဗမာသည္ မြန္ ကတဆင့္ ဗုဒၶဘာသာ ျဖစ္လာသည္။ ဗမာတို႔ အရည္းၾကီး ရဟန္း ကိုးကြယ္ေကာင္းေနစဥ္ ရခိုင္ျပည္မွာ ႏွစ္ေပါင္း တစ္ေထာင္ေက်ာ္ ဗုဒၶဘာသာ အျမစ္တြယ္ၿပီးျဖစ္သည္။ ဧရာ၀တီျမစ္သည္ ကပၸလီပင္လယ္ထဲသို႔ စီး၀င္သည္။ ကစၥပနဒီျမစ္သည္ ဘဂၤလားပင္လယ္ေအာ္အတြင္းသို႔ စီး၀င္သည္။ ရခိုင္ႏွင့္ ဗမာသည္ ျမစ္လည္းမတူ၊ ေရလည္းမတူ၊ လူလည္းျခားသည္။

88 အေရးအခင္းျဖစ္ေသာအခါ ရခိုင္ျပည္ကိုကူးစက္လာၿပီး ရခိုင္မ်ား ေထာင္က်၊ အသတ္ခံရသည္လည္းမနည္းေပ။ 1990 ခုႏွစ္ ေရြးေကာက္ပြဲတြင္ ရခိုင္ ALD က အမတ္ (၁၁) ေနရာ ရရွိသည္။ အဖိုး ဦးသာထြန္း ေထာင္ထဲတြင္ အသတ္ခံရသည္။ မၾကာမွီ ရခိုင္ပါတီ အျဖိဳခံရသည္။ ရခိုင္ေခါင္းေဆာင္မ်ားကို ဖမ္းဆီးေထာင္ခ်သည္။ က်ဥ္းေျမာင္းေသာ ဗမာလူမ်ဳိးၾကီး၀ါဒေအာက္မွာ ရခိုင္သားတို႔ ဘ၀ဆံုးရသည္။

သင္ တုိင္းျပည္ႏွင့္ လူမ်ဳိးကို ခ်စ္တယ္ဆိုလ်ွင္ နည္းနည္းေလး အခ်ိန္ေပးျပီး ဖတ္ၾကည့္ပါ။

ဤရွင္းလင္း ပြဲ၏ ရလဒ္ အား ျမန္မာ တစ္ ႏိုင္ငံလံုးမွ အတည္ျပဳ လက္ခံ ရန္ အလြန္အ...ေရးၾကီးသည္။ လက္ခံေသာ သူမည္ မွ် ရွိသည္ ကို Like & Share ျဖင့္ ဆံုးျဖတ္ မည္ ဆို လွ်င္ ရခိုင္လူမ်ိဳးမ်ား ႏွင့္ ျမန္မာ တႏိုင္ငံလံုးရွိ တိုင္းရင္းသာမ်ား မည္သို႔ လုပ္ေဆာင္ၾကမည္နည္း။ ဤကဲ့သို႔ Like & Share ကို ေသာ္မွ လုပ္ရန္၀န္ေလး ၾကလွ်င္ သင္ သည္ မည္သို႔ေသာ မ်ိဳးခ်စ္ ပုဂၢနည္း ဆိုသည္ကို အေျဖ ထုတ္ႏိုင္ေပျပီ ..


ဂ်ပန္ႏုိင္ငံ Kanda University ၏ သမိုင္းပါေမာကၡ ေဒါက္တာေအးခ်မ္းႏွင့္ ရခိုင္ျပည္နယ္ကိုယ္စားျပဳ ရခိုင္လူမႈေရး အသင္းအဖြဲ႕မ်ားသည္ မတ္လ ၁၄ ရက္ေန႔က ရန္ကုန္ၿမိဳ႕၊ MICT Park (လႈိင္တကၠသိုလ္၀င္း) ၌ ေတြ႕ဆံုခဲ့ၾကသည္။

အဆိုပါ ေတြ႕ဆံုေဆြးေႏြးပြဲတြင္ သမိုင္းပါေမာကၡ ေဒါက္တာေအးခ်မ္းက ရခိုင္သမိုင္းေၾကာင္းမ်ား၊ ဘဂၤါလီ၊ ႐ုိဟင္ဂ်ာ အစရွိသည္တို႔ႏွင့္ စပ္လ်ဥ္းေသာ အေၾကာင္းအရာမ်ားကို ေဟာေျပာေဆြးေႏြးခဲ့သည္။

႐ုိဟင္ဂ်ာလူမ်ိဳးဆိုသည္မွာ သမိုင္းတြင္ မရွိေၾကာင္း၊ သမိုင္းဆရာဆိုသည္မွာ မ်ဳိးခ်စ္စိတ္အစြဲျဖင့္ မွတ္ယူ၍ မရသလို မဟုတ္တာကိုလည္း ေျပာလို႔မရေၾကာင္း၊ အေထာက္အထားမရွိဘဲ မည္သည့္အရာကိုမွ ေျပာလို႔မရေၾကာင္း၊ ယခုသမိုင္းမ်ားကို ေရးသည့္အခါတြင္ မ်ဳိးခ်စ္စိတ္ကို ဖယ္ထားကာ အမွန္တရားကို တင္ျပႏုိင္ရန္ ႀကိဳးစားပါေၾကာင္း၊ လူမ်ဳိးဖက္ကို လုိက္ၿပီး ေျပာျခင္းကို ဘယ္ေတာ့မွ မလုပ္ေၾကာင္း စသည္ျဖင့္ ေဒါက္တာေအးခ်မ္းက ေျပာသည္။

ေဒါက္တာေအးခ်မ္းက "႐ုိဟင္ဂ်ာလူမ်ဳိးဆိုတာ ျမန္မာႏုိင္ငံသမိုင္းမွာ ဘယ္တုန္းကမွ မရွိခဲ့ပါဘူး။ ဒီအတိုင္း ကြၽန္ေတာ္အျမဲေၾကညာခဲ့ပါတယ္။ ဒါေပမယ့္ ကြၽန္ေတာ္ လူ႔အခြင့္အေရးကို မေလးစားတဲ့သူ မဟုတ္ပါဘူး။ လူ႔အခြင့္အေရးကို မေလးစားတဲ့ စကားလည္း တစ္ခြန္းမွ မေျပာပါဘူး။ ကြၽန္ေတာ့္မွာ အေထာက္အထား ခိုင္လံုစြာ ရွိပါတယ္" ဟု ေျပာသည္။

ယခု အျဖစ္အပ်က္မ်ားသည္ ၿဗိတိသွ် ကိုလိုနီဘ၀တြင္ အႏွစ္တစ္ရာေက်ာ္ ေနခဲ့ရသည့္စနစ္၏ ဆိုးေမြတစ္ခုျဖစ္ေၾကာင္း၊ ၿဗိတိသွ်လက္ထက္တြင္ ေခ်ာင္ဒရီစနစ္ဟုေခၚသည့္ လယ္ယာေျမကို ေတာမ်ားကို ခုတ္ထြင္ရွင္းလင္းၿပီး လယ္ယာေျမလုပ္ခြင့္ေပးကာ ၁၀ ႏွစ္တိတိ အခြန္မေဆာင္ရသည့္ စနစ္ကို က်င့္သံုးခဲ့ေၾကာင္း၊ ယင္းအတြက္ေၾကာင့္ ကိုလုိနီလက္ေအာက္ခံ ဆန္စပါးကုမၸဏီမ်ားသည္ စစ္တေကာင္းသားမ်ားကို ရခုိင္ကို သြားခိုင္းေၾကာင္း၊ အက်ိဳးအျမတ္မ်ားစြာ ရရွိသည့္အတြက္ စစ္တေကာင္းသားမ်ားစြာ ရခုိင္ျပည္နယ္သို႔ ေရာက္ရွိလာေၾကာင္း စသည္ျဖင့္လည္း ၎က ေျပာသည္။

"ရခိုင္ျပည္နယ္မွာ ျဖစ္ပ်က္ခဲ့တဲ့ အျဖစ္အပ်က္ေတြဟာ ႐ုတ္တရက္ထၿပီး ေပါက္ကြဲခဲ့တာ မဟုတ္ပါဘူး။ တစ္ေငြ႕ေငြ႕ေလာင္ေနတဲ့ မီးပါ။ ဒီလို တစ္ေငြ႕ေငြ႕ေလာင္တဲ့ မီးဟာ အႏွစ္ ၇၀ ေက်ာ္လာပါၿပီ။ ဒါကို ကြၽန္ေတာ္တို႔က သတိမရဘဲ ေမ့ေမ့ေလ်ာ့ေလ်ာ့ ေနခဲ့ၾကတယ္။ တစ္ခ်ိန္မွာ ျဖစ္လာမယ္ဆိုတာကို မေတြးမိခဲ့ၾကဘူး။ အခု ထေပါက္ကြဲလာေတာ့မွ အလြန္ စိတ္မခ်မ္းသာစရာ အျဖစ္မ်ဳိးလို႔ ဆိုရမယ္။ ဒီကာလမွာ ဒီလိုခ်ိန္ကိုက္ဗံုးမ်ဳိး ေပါက္ကြဲလာမယ္လို႔ ေမွ်ာ္လင့္မထားခဲ့ပါဘူး" ဟုလည္း ၎က ဆိုသည္။

ရခိုင္ျပည္နယ္အတြင္း ဌာေနရခိုင္လူမ်ဳိးမ်ားႏွင့္ ဘဂၤါလီမ်ား အတူယွဥ္တြဲ ေနထုိင္ရန္ ေျပာဆိုမႈမ်ားႏွင့္ ပတ္သက္၍ "ဘာသာေရးစစ္ပြဲ (ဂ်ီဟတ္စ္) ဆင္ႏႊဲဖို႔ ပိုက္ဆံေတြ လွဴၾကပါ။ ဘာသာေရး စစ္ပြဲအတြက္ဆိုၿပီး ဒီလက္ကမ္းစာေစာင္ေတြကို အစၥလာမ္မစ္ႏုိင္ငံေတြမွာ ေ၀ပါတယ္။ ပိုက္ဆံထည့္ဖို႔အတြက္ ဘဏ္အေကာင့္ေတြ ေပးထားတယ္။ စစ္တေကာင္းနဲ႔ ဒါရ္ကာမွာရွိတဲ့ ဘဏ္ေတြက ဘဏ္အေကာင့္ေတြပါ။ အဲဒီေတာ့ ဒီလိုအၾကံအစည္မ်ဳိးရွိတဲ့ လူေတြက ကြၽန္ေတာ္တို႔ ရခိုင္လူမ်ဳိးေတြနဲ႔ ၿငိမ္းခ်မ္းစြာ အတူေနထိုင္ခ်င္ပါတယ္၊ ညီအစ္ကိုလို ေနခ်င္ပါတယ္လို႔ဆိုရင္ ဒီမွာ ယံုတဲ့သူ ပါသလား" ဟု ေတြ႕ဆုံပြဲသုိ႔ တက္ေရာက္လာသူမ်ားအား ေမးခြန္းထုတ္ခဲ့သည္။

Politic-10-march14

တက္ေရာက္လာေသာ ပရိသတ္မ်ားအား ျမင္ေတြ႕ရစဥ္

႐ိုဟင္ဂ်ာ စကားလံုးႏွင့္ ပတ္သက္၍လည္း ေဒါက္တာေအးခ်မ္းက ႐ုိဟင္ဂ်ာဆိုသည့္ စကားသည္ ၁၉၅၁ ခုႏွစ္တြင္ ဘူးသီးေတာင္ၿမိဳ႕နယ္ လူမ်ဳိးစု လႊတ္ေတာ္ကိုယ္စားလွယ္ မစၥတာ အဘူဂဖားက ဂါးဒီးယန္းသတင္းစာ၌ ေဆာင္းပါးတစ္ပုဒ္ေရးရာတြင္ ဘူးသီးေတာင္၊ ေမာင္းေတာတြင္ရွိေသာ မြတ္စလင္မ်ားသည္ တစ္ဖက္ႏုိင္ငံမွ ခိုး၀င္လာေသာ သူမ်ားမဟုတ္ဘဲ ဟိုးေရွးပေ၀သဏီ ေရွးရာစုကတည္းက အာရပ္လူမ်ဳိးမ်ား သေဘၤာပ်က္ကာ ရခိုင္ကမ္းေျခတြင္ တင္က်န္ၿပီး အေျခစိုက္ ဆင္းသက္လာသည္ဟု ေရးခဲ့ေၾကာင္း၊ ပိုနာသည့္ ေနာက္တစ္ခ်က္မွာ ၎တို႔သည္ ေဒသခံ ရခိုင္အမ်ဳိးသမီးမ်ားႏွင့္ အိမ္ေထာင္က်ၿပီးမွ ႐ုိဟင္ဂ်ာဆိုၿပီး ဆင္းသက္လာျခင္းျဖစ္ေၾကာင္း၊ ျဖစ္ႏုိင္ပါ့မလားဆိုသည္ကုိ စဥ္းစားၾကေစခ်င္ေၾကာင္းလည္း ေဒါက္တာေအးခ်မ္းက ဆက္ေျပာပါသည္။

"ဒါကို ကြၽန္ေတာ္နဲ႔ ျပင္သစ္သမိုင္းပညာရွင္ ဂ်က္လိုင္ဒါတို႔က ျပန္လည္ေခ်ပဖူးပါတယ္။ အာရပ္သေဘၤာ ပ်က္တယ္ဆိုတာဟာ ခိုင္မာတဲ့ အေထာက္အထား မဟုတ္ပါဘူး။ ကြၽန္ေတာ္တို႔ သမိုင္းပညာရွင္ေတြဆိုတာ Primary Sources လို႔ေခၚတဲ့ မူရင္းအေထာက္အထားကိုပဲ ကိုင္ၿပီးေျပာပါတယ္။ Secondary Sources ဆိုတာ အလြန္သံသယျဖစ္ဖို႔ ေကာင္းပါတယ္။ ေနာက္ထပ္က လုပ္ၾကံတာလဲ ျဖစ္ႏုိင္ပါတယ္" ဟု ၎က ဆက္ရွင္းျပခဲ့သည္။

ပြဲအၿပီးတြင္ ေဒါက္တာေအးခ်မ္းက ေမးခြန္းမ်ားကို ျပန္လည္ေျဖၾကားခဲ့ၿပီး ရန္ကုန္တိုင္းေဒသႀကီး အစုိးရအဖြဲ႕ ရခိုင္တိုင္းရင္းသားေရးရာ၀န္ႀကီး ဦးေဇာ္ေအးေမာင္က နိဂံုးခ်ဳပ္ အမွာစကား ေျပာၾကားခဲ့ရာတြင္ "ဒီလိုမ်ိဳးပြဲမ်ိဳး မ်ားမ်ားလုပ္ေပးမွ သမိုင္းအမွန္ကို ကိုယ့္ရခိုင္လူမ်ိဳးေတြလည္း သိမယ္။ က်န္တဲ့ တိုင္းရင္းသားေတြလည္း သိမယ္။ ကြၽန္ေတာ့္ကို ေမးပါတယ္။ ဒီလုိပြဲမ်ိဳး လုပ္တာဟာ ရခုိင္ပဋိပကၡကို ပိုႀကီးေစခ်င္လို႔လားတဲ့။ မဟုတ္ပါဘူး။ ဒီလုိပြဲမ်ိဳး လုပ္တဲ့အတြက္ ပဋိပကၡေတြက ပိုၿပီးေတာ့ေတာင္ ၿငိမ္သြားပါဦးမယ္။ ကြၽန္ေတာ္ မြတ္စလင္ လူငယ္တစ္ေယာက္နဲ႔ ေတြ႕ပါတယ္။ ရခုိင္ျပည္ကပါပဲ။ သူက ရခိုင္ျပည္ဟာ သူ႕ေျမ၊ သူ႕ေဒသလို႔ ထင္ေနတယ္။ သူတို႔ေတြဟာ ရခိုင္ျပည္ရဲ႕ ေျမရွင္ေတြလို႔ ထင္ေနတယ္။ သူ႕အသက္က ၂၀ ေက်ာ္ေလာက္ပဲ ရွိမယ္။ တကယ္ကို ထင္ေနတာ။ အဲဒီမွာ ကြၽန္ေတာ္က ကြၽန္ေတာ့္မွာရွိတဲ့ သမိုင္းအေထာက္အထားေတြ ျပလိုက္တယ္။ မင္းတို႔က ဧည့္သည္ေတြ၊ ငါတို႔က အိမ္ရွင္ေတြ။ မင္းတို႔က ဧည့္သည္လိုေနရင္ ငါတို႔က အိမ္ရွင္လို မေနႏိုင္စရာ အေၾကာင္းမရွိဘူး။ မင္းတို႔က မွားေနတာ။ အဲေတာ့ ဒီလိုနားလည္မႈကို သူတို႔ကိုလည္း ေပးရမယ္။ အဲဒါမွ သူတို႔က အမွန္တရားကိုသိၿပီး ပိုၿပီးေတာ့ ၿငိမ္သြားမယ္လို႔ ယူဆပါတယ္" ဟု ထည့္သြင္း ေျပာၾကားသြားသည္။



ပြဲအၿပီး ေမးျမန္းခဲ့ေသာ ေမးခြန္းႏွင့္ အေျဖအခ်ိဳ႕

ေမး - ေက်ာက္စာဟာ Primary Source လား။ Secondary Source လား။
ေျဖ - Primary Source ပါ။

ေမး - အာနႏၵာ့ဆႏၵ ေက်ာက္စာပါ စကားမ်ားသည္ ရခိုင္စကားလား၊ ဗမာစကားလား။
ေျဖ - ရခုိင္စကားလည္း မဟုတ္ပါဘူး။ ဗမာစကားလည္း မဟုတ္ပါဘူး။ သကၠတ ဘာသာစကား ျဖစ္ပါတယ္။

ေမး - အာနႏၵာ့ဆႏၵ ေက်ာက္စာပါ စကားမ်ားသည္ ယေန႔ ႐ိုဟင္ဂ်ာမ်ား ေျပာဆိုေနေသာ စကားႏွင့္ အမ်ားဆံုး တူညီေနသည္ကို သိပါသလား။
ေျဖ - အာနႏၵာ့ဆႏၵ ေက်ာက္စာကို သကၠတ ဘာသာစကားနဲ႔ ေရးထိုးထားပါတယ္။ ဘဂၤါလီ စကားဟာလည္း ဘာသာစကား ပညာရွင္ေတြ ဘာသာစကားေတြကို အုပ္စုခြဲလိုက္တဲ့အခါမွာ သကၠတဘာသာစကား၊ ပါဠိဘာသာစကား၊ ဟိႏၵဴ၊ ဘဂၤါလီအားလံုးဟာ အင္ဒုိအာရိယ ဘာသာစကား အုပ္စုထဲမွာ ပါပါတယ္။ အဲေတာ့ သကၠတဘာသာစကားနဲ႔ ဘဂၤါလီစကား ေ၀ါဟာရေတြ တူတယ္ဆိုတာ ဘာမွ မထူးဆန္းပါဘူး။

ေမး - ျမန္မာဘုရင္ ဘိုးေတာ္ဘုရားလက္ထက္တြင္ ျပဳစုထားသည့္ စကားစု ပုရပိုဒ္သည္ ေ၀သာလီေခတ္သံုး စကားသည္ ယေန႔ ႐ိုဟင္ဂ်ာမ်ား ေျပာေသာစကားႏွင့္ အမ်ားဆံုး တူညီေနတာ သိပါသလား။
ေျဖ - ကြၽန္ေတာ္တို႔ ပုရပိုဒ္နဲ႔ ေပစာဆိုတာ ဟုိအရင္တုန္းက ေျပာေနတဲ့ ပုရပိုဒ္ဆိုတာ အႏွစ္ငါးဆယ္ထက္ ပိုမခံဘူး။ ေပစာဆိုတာ အႏွစ္တစ္ရာထက္ ပိုမခံဘူး။ အဲဒါေတာင္ ေရနံသုတ္ထားမွ။ အဲဒါဟာ ေ၀သာလီေခတ္ကဟာကို ပုရပိုဒ္ေပၚမွာ တင္ထားတာကို ယံုၾကည္လို႔ရလား။ မရဘူးလား။ (မရဘူးတဲ့)။ ကြၽန္ေတာ့္ဆရာ ေဒါက္တာမ်ိဳးျမင့္က ေျဖပါတယ္။

ေမး - ၁၇၉၉ ခုႏွစ္တြင္ အင္း၀ေနျပည္ေတာ္ေရာက္ ၿဗိတိသွ်သံမွဴး ဖရန္စစ္ဘူခ်နန္၏ စာတမ္းတြင္ ႐ိုဟင္ဂ်ာလူမ်ိဳးႏြယ္စုရွိၿပီး ၎တို႔မွာ အစၥလာမ္ဘာသာ၀င္မ်ားျဖစ္၍ အာရကန္ရခိုင္ေဒသ...။
ေျဖ - အဲဒီေမးခြန္းဟာ နိမိတ္ျပေမးခြန္းလို႔ ေခၚတယ္။ ဒါေပမဲ့ ေမးပံုက မွားေနတယ္။ တင္ျပပံုက မွားတယ္။ ဒီေမးခြန္းကို ကြၽန္ေတာ္ ဘယ္လိုေျဖမလဲ။ ဒါေပမဲ့ ကြၽန္ေတာ္ေျဖပါမယ္။ ဖရန္စစ္ဘူခ်နန္ေရးတဲ့ စာအုပ္က ကြၽန္ေတာ့္မွာ ေကာ္ပီဆြဲထားတာခ်ည္း ေလးအုပ္ေလာက္ရွိတယ္။ ခုနက ကြၽန္ေတာ္ေျပာတဲ့ထဲမွာလည္း ပါတယ္။ ရခုိင္ျပည္က ေျပးလာတဲ့သူေတြကို ရခိုင္ဂ်ာ၊ ရခိုင္ဆိုတာကို ဘဂၤါလီေတြက ႐ုိရွန္၊ ႐ုိဟန္လို႔ေခၚတဲ့အတြက္ အဲဒီက ေျပးလာတဲ့ရခိုင္ေတြကို ႐ုိရွန္ဂ်ာ၊ ႐ိုဟန္ဂ်ာလို႔ ေခၚတယ္လို႔ဆိုတာ ဘူခ်နန္ေရးထားတယ္။ ဒီလူေတြ မြတ္စလင္ျဖစ္တယ္ဆိုတာ ဘယ္စာမ်က္ႏွာမွာ ပါလဲ။ ေျပာႏိုင္တဲ့သူ အခုထေျပာပါ။ ျပႏိုင္တဲ့သူရွိရင္လည္း လာခဲ့ပါ။

ေမး - ဖရန္စစ္ဘူခ်နန္သည္ ႐ိုဟင္ဂ်ာဘာသာစကား သီးျခားရွိၿပီး ဘဂၤါလီ ဘာသာစကားႏွင့္ မတူေၾကာင္း စစ္တမ္းျပဳစု မွတ္တမ္းတင္ထားသည္ကို သိပါသလား။
ေျဖ - ႐ုိဟင္ဂ်ာဆိုတဲ့ စကားဟာ ရခိုင္ဂ်ာ၊ ရဟန္ဂါ။ ရခုိင္စကားနဲ႔ ဘဂၤါလီစကား ဘယ္လိုလုပ္ တူမွာလဲ။ ဒါမွန္တယ္။ ဒီေန႔ သူတို႔ကုိယ္သူတို႔ ႐ိုဟင္ဂ်ာဆိုၿပီး ေခၚတဲ့သူေတြဟာ ဘဂၤါလီေတြ။ ဘဂၤါလီစကားမွာ ဒီေန႔ ဘဂၤလားေဒ့ရွ္မွာ ေနဖူးတဲ့သူေတြ ပါေကာင္းပါမယ္။ ကြၽန္ေတာ္ ႏွစ္ႀကိမ္တုိင္တုိင္ ကြင္းဆင္း ေလ့လာ ထားတယ္။ ကြၽန္ေတာ္ ဘူးသီးေတာင္ ေမာင္းေတာမွာ ေျပာတဲ့စကားကို အခု ကြၽန္ေတာ္နဲ႔ လာေျပာပါ။ အဲဒီစကားကို ကြၽန္ေတာ္ ေျပာတတ္တယ္။ ဘဂၤလားေဒ့ရွ္ကို ေရာက္တဲ့အခါမွာ အာလဗန္ဆိုတဲ့ ေဒသကို ကြၽန္ေတာ္ေရာက္တယ္။ ေရာက္တဲ့အခါမွာ ကြၽန္ေတာ္ ဆိတ္သားစားခ်င္ေတာ့ စစ္တေကာင္းစကားနဲ႔ ေျပာတယ္။ သူတို႔ နားမလည္ဘူး။ အဲေတာ့ ဒီလုိ ေဒသစကား မတူတာေတာ့ ရွိတာေပါ့။ ကြၽန္ေတာ္ ရခုိင္လိုေျပာရင္ တခ်ိဳ႕ဗမာေတြ နားလည္ခ်င္မွ နားလည္မွာေပါ့။ အဲလို ကြဲျပားတာေတာ့ ရွိတာေပါ့။ ဒါကို သီးျခား ႐ိုဟင္ဂ်ာ ဘာသာစကားရယ္လို႔ ဘယ္အမွတ္အသားမွာမွ မရွိဘူး။ လာၿပီး မလိမ္ၾကပါနဲ႔။ ကြၽန္ေတာ္ လူေရွ႕မွာ မလိမ္ဘူး။ အမွန္တရား အေပၚမွာပဲ သစၥာရွိတယ္။

ေမး - ၁၉၂၆ ခုႏွစ္တြင္ အဂၤလိပ္လူမ်ိဳး အာရကန္အုပ္ခ်ဳပ္ေရးမွဴးက အာရကန္မြတ္စလင္ သံုးေသာင္း၊ ဗမာလူမ်ိဳး တစ္ေသာင္းဟု ေဖာ္ျပထားသည္ကို သိပါသလား။
ေျဖ - သိတာေပါ့။ ဟုတ္ပါတယ္။ အဲဒါ မွန္တယ္။ ဒါေပမဲ့ အဲဒီဟာက ႐ိုဟင္ဂ်ာလို႔ မေရးပါဘူး။ ဂ်က္လိုင္ဒါက ဒါကို ယူတယ္။ ရခုိင္လူမ်ိဳး တစ္သိန္းေက်ာ္ ဆိုတာကို ယူတယ္။ ဒါက ႐ိုဟင္ဂ်ာ ရွိတယ္၊ မရွိဘူး ဆိုတာနဲ႔ မဆိုင္ပါဘူး။

ေမး - ႏိုင္ငံတကာမွာ Over Stay ရွိပါတယ္။ သူတို႔ကေရာ Over Stay ေတြလား။
ေျဖ - သူတုိ႔က တရားမဝင္ ဝင္ေရာက္လာျခင္း ျဖစ္တယ္။ Over Stay မဟုတ္ဘူး။

ေမး - ႏုိင္ငံတကာတြင္ ႏိုင္ငံသား၊ ဧည့္ႏိုင္ငံသား၊ ႏုိင္ငံသား ျပဳခြင့္မရသူဆုိတာ ရွိပါသလား။ ရွိလွ်င္ ယင္းႏိုင္ငံသား အမ်ိဳးမ်ိဳး၏ အခြင့္အေရးကို ဘယ္လုိ ပိုင္းျခားထားပါသလဲ။
ေျဖ - ဧည့္ႏုိင္ငံသား ဆိုတာကေတာ့ ကြၽန္ေတာ္တို႔ ျမန္မာႏိုင္ငံကလြဲၿပီး တျခားႏိုင္ငံေတြမွာ ရွိတယ္လို႔ ကြၽန္ေတာ္မၾကားဖူးဘူး။ အေမရိကမွာ ကြၽန္ေတာ္ အလုပ္လုပ္တယ္။ ကြၽန္ေတာ္ တကၠသိုလ္ ဆရာအျဖစ္နဲ႔ ေလးႏွစ္ ေနထိုင္ၿပီးတဲ့အခါမွာ အၿမဲတမ္းေနထိုင္ခြင့္ Green Card ရတယ္။ ကြၽန္ေတာ့္ဇနီးေကာ၊ ကြၽန္ေတာ့္ သမီးေကာရတယ္။ ဒါက ဘယ္လုိလဲဆိုရင္ အၿမဲတမ္းေနထိုင္ခြင့္ Permanent Residence သာျဖစ္တယ္။ ဒါေပမဲ့ သမၼတေရြးေကာက္ပြဲမွာ ကြၽန္ေတာ့္မွာ မဲေပးပိုင္ခြင့္မရွိဘူး။ ကြၽန္ေတာ္ ႏိုင္ငံသားမွ မဟုတ္တဲ့ဟာ။ ဒါေပမဲ့ သူတို႔ တရား၀င္ခြင့္ျပဳထားတဲ့ အၿမဲေနထိုင္ခြင့္ ရရွိထားတဲ့ ေအးခ်မ္းသည္ မဲေပးပိုင္ခြင့္ မရဘူး။ ဒါေပမဲ့ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေမာင္ဦးလား၊ ဘာလားမသိဘူး။ သူထုတ္ေပးထားတဲ့ အျဖဴေရာက္ကဒ္ ကိုင္ထားတဲ့သူေတြက မဲေပးပိုင္ခြင့္ရတယ္။ အဲဒီ အျဖဴေရာင္ကဒ္ ဆိုတာကဘာလဲ။ အၿမဲေနထိုင္ခြင့္လား။ ေရးထားတာက ယာယီ မွတ္ပံုတင္ကတ္ျပား။ အၿမဲ ေနထိုင္ခြင့္ရတဲ့ သူေတာင္ မဟုတ္ဘူး။ ဘာလို႔ မဲေပးခြင့္ရလဲ။ တစ္ခ်ိန္က ဂ်ပန္ေတြက ကိုရီးယားကို ကိုလိုနီလုပ္ၿပီး ကိုရီးယားလူမ်ိဳးေတြကို ကြၽန္ျပဳဖို႔ ေခၚထားတယ္။ ဂ်ပန္လူမ်ိဳးေတြ မလုပ္ခ်င္တဲ့ အလုပ္ေတြကို ခိုင္းတယ္။ အဲဒီလူေတြက အခု တတိယမ်ိဳးဆက္ကို ေရာက္လာၿပီ။ အၿမဲတမ္း ေနထိုင္ခြင့္ပဲ ရွိတယ္။ မဲေပးလို႔မရဘူး။ ၿပီးခဲ့တဲ့ ေရြးေကာက္ပြဲမွာ အဲဒီ အျဖဴေရာင္ကဒ္ ကိုင္ထားတဲ့သူေတြ အကုန္လံုး မဲေပးခြင့္ရတယ္။ ကြၽန္ေတာ္တို႔ တုိင္းျပည္ေလာက္ လူ႕အခြင့္အေရးကို ေလးစားတဲ့ ႏိုင္ငံ ရွိဦးမလား။

ေမး - အခုလို ရန္ကုန္ကို လာေဟာေျပာတာဟာ ဘာသာေရးစစ္ပြဲ မျဖစ္ျဖစ္ေအာင္ လံႈ႕ေဆာ္ေနတာလား။
ေျဖ - ကြၽန္ေတာ္ ေၾကာက္တတ္ပါတယ္။ ျဖစ္ႏိုင္ရင္ ကြၽန္ေတာ္ စစ္ကိုေရွာင္ခ်င္တယ္။ ဒီေမးခြန္း ေမးတဲ့သူကို ကြၽန္ေတာ္ ေမးခ်င္တယ္။ ခင္ဗ်ားအိမ္မွာ ကြၽန္ေတာ္ တစ္ရက္ေနမယ္။ ေနာက္တစ္ခါ ေနာက္တစ္ရက္ ေနပါရေစဆိုၿပီး ေျပာမယ္။ ေနာက္ထပ္ တစ္ပတ္ေလာက္ တိုးေနပါရေစဆိုၿပီး ေျပာမယ္။ ေနာက္ထပ္ တစ္ႏွစ္၊ ႏွစ္ႏွစ္ေလာက္ တိုးေနပါရေစဆိုၿပီး ေျပာမယ္။ ေနာက္ ကြၽန္ေတာ္က ခင္ဗ်ားကို ကန္ထုတ္ပစ္မယ္ဆိုရင္ ခင္ဗ်ားလက္ခံႏိုင္ပါ့မလား။ အဲဒါကိုပဲ ေျဖၾကည့္လိုက္ပါ